Politechnika Poznañska,Wydzia³ Elektryczny, Katedra Automatyki Robotyki i Informatyki


Piotr Kolanek

Zarz¹dzanie drukarkami w lokalnych sieciach komputerowych

Praca magisterska napisana pod kierunkiem dr. in¿. Tomasza Bilskiego

Poznañ, 1997


Spis treści

Wstêp

1. Rozwój technik drukowania

2. Sprzêt

3. Oprogramowanie

Zakoñczenie

Literatura


Wstêp

Drukowanie wbrew wcześniejszym marzeniom "biura bez papieru" jest nadal jedn¹ z wa¿niejszych czynności wykonywanych w lokalnych sieciach komputerowych. Autor niniejszej pracy stara siê przybli¿yæ temat zarz¹dzania drukarkami w lokalnych sieciach komputerowych, który do tej pory - wed³ug wiedzy autora - nie doczeka³ siê ca³ościowego opracowania w literaturze. Burzliwy rozwój sieci lokalnych znacznie wp³yn¹³ na gwa³towny rozwój technik zarz¹dzania drukowaniem w tych sieciach. Powsta³o sporo nowych rozwi¹zañ wprowadzonych przez czo³owych producentów oprogramowania i urz¹dzeñ drukuj¹cych w zakresie zarz¹dzania drukiem. Jak wa¿ne jest drukowanie i zarz¹dzanie nim świadcz¹ chocia¿by liczby określaj¹ce poziom sprzeda¿y specjalistycznych urz¹dzeñ wspomagaj¹cych wydruk w sieci - serwerów druku [patrz tabela 1]. Do napisania tej pracy sk³oni³ równie¿ autora nie³ad panuj¹cy w terminologii. Autor pracy próbuje go uporz¹dkowaæ, wprowadzaj¹c w³asne propozycje nazewnictwa (np. określenie print server).

Tabela 1.

Dostawy serwerów druku w Europie Zachodniej
rok 1994 1995 1996 (szacunek)
serwery druku wewnêtrzne 284 000 szt. 320 000 szt. 400 000 szt.
serwery druku zewnêtrzne 232 000 szt. 342 000 szt. 465 000 szt.
suma 516 000 szt. 662 000 szt. 865 000 szt.
Źród³o:IDC

Praca sk³ada siê z trzech rozdzia³ów.

Rozdzia³ pierwszy stanowi omówienie historii druku, podanie rozwi¹zañ zarz¹dzania drukiem wystêpuj¹cych w przesz³ości, przedstawienie podstawowych technik wydruku a tak¿e omówienie terminologii stosowanej w dalszej czêści pracy.

Rozdzia³ drugi opisuje fizyczne urz¹dzenia maj¹ce bezpośredni jak i pośredni wp³yw na drukowanie. Przedstawia równie¿, w jaki sposób komputer klasy PC zosta³ przygotowany do obs³ugi drukowania, a tak¿e jak ona przebiega.

W rozdziale trzecim opisane zosta³y jêzyki sterowania drukiem, metody programowe wspomagaj¹ce wydruk, protoko³y zarz¹dzania drukiem w sieci, bêd¹ce obecnie najnowszymi rozwi¹zaniami dostêpnymi na rynku i przede wszystkim aktualne rozwi¹zania w ró¿nych sieciowych systemach operacyjnych z uwzglêdnieniem rozwi¹zañ nietypowych, maj¹cych du¿y wp³yw na jakośæ i szybkośæ obs³ugi drukowania. Podana zosta³a propozycja optymalnego systemu zarz¹dzania drukiem dla sieci partnerskich jak i tych z dedykowanym serwerem.

Dodatkowo praca ta zosta³a przedstawiona w postaci hipertekstowej w formacie HTML, w której umieszczono odwo³ania do omawianych tematów w Internecie. Do³¹czona zosta³a do hipertekstowego s³ownika informatycznego bêd¹cego równie¿ prac¹ dyplomow¹, utworzonego rok wcześniej przez Alekseja Anisimowa. Na do³¹czonej dyskietce znajduje siê plik o nazwie ZARZ_DRU.HTM zawieraj¹cy hipertekstow¹ wersjê pracy.

W za³¹cznikach umieszczono pliki tekstowe pochodz¹ce z materia³ów firmowych opisywanych sieciowych systemów operacyjnych omawiaj¹ce szczegó³owo rozwi¹zania zwi¹zane z drukowaniem.

Nazw zastrze¿onych u¿yto wy³¹cznie w celu identyfikacji.


1. Rozwój technik drukowania

1.1. Historia druku

Niezbêdne trzy wynalazki do powstania druku: przedstawienie znaków w postaci znormalizowanych czcionek, tani materia³, na którym mo¿na drukowaæ i barwnik zosta³y odkryte w Chinach ok. VII w. n.e. Pierwsze chiñskie druki datuje siê na rok 868. Wykonano je za pomoc¹ matryc wyciêtych w drewnie, oddzielnie dla ka¿dej stronicy.

Europejczycy sztukê druku przejêli w kilka wieków później, by³o to spowodowane tym, ¿e dla europejskich znaków pisarskich nale¿a³o dokonaæ nowego wynalazku. Uczyni³ to Gutenberg wynajduj¹c czcionki o ró¿nych szerokościach. Ze wzglêdu na rozmaitośæ form znaków (ich stosunek d³ugości do szerokości by³ zmienny w przeciwieñstwie do kwadratowych czcionek dla znaków chiñskich) osi¹gniêto zadawalaj¹cy sk³ad przez zastosowanie matryc o rozmaitej szerokości. Druk s³ynnej Biblii Gutenberga w roku 1456 zapocz¹tkowa³ europejsk¹ sztukê drukarsk¹.

W czasach wspó³czesnych postêp sztuki drukarskiej przebiega³ w dwóch kierunkach. Pierwszy wynika³ z istnienia urz¹dzeñ do przetwarzania danych i potrzeby wyprowadzenia tych danych na papier, rezultatem tego by³o stworzenie drukarki, drugi kierunek to klasyczne metody drukarskie. Wiêcej informacji na temat historii druku i komputerów znajdzie czytelnik w literaturze [15].

W niniejszej pracy zajêto siê pierwszym kierunkiem postêpu sztuki drukarskiej. Drukarka jako urz¹dzenie przeznaczone do utrwalania wyników przetwarzania danych w postaci drukowanej ma historiê du¿o krótsz¹ od wspomnianych wcześniej wynalazków. Jej zastosowanie wi¹¿e siê ściśle z rozwojem urz¹dzenia ni¹ steruj¹cego jakim jest komputer. Pierwsze komputer powsta³ w roku 1944 - MARK-I (zbudowany na przekaźnikach), nastêpny w roku 1946 - ENIAC (zbudowany na lampach elektronowych).

Sk³ada³y siê one z:

  1. urz¹dzenia wejściowego, umo¿liwiaj¹cego wprowadzenie do pamiêci komputera danych do przetwarzania oraz programów;
  2. pamiêci do przechowywania danych i programów niezbêdnych podczas obliczeñ;
  3. arytmometru, w którym realizowane by³y wszystkie operacje arytmetyczne i logiczne na danych pobieranych z pamiêci;
  4. urz¹dzenia steruj¹cego, które kierowa³o prac¹ komputera i kontrolowa³o jego poprawne dzia³anie;
  5. urz¹dzenia wyjściowego, za pomoc¹ którego wyprowadza³o siê wyniki przetwarzania;

W latach 60 i 70 Zak³ady Elektroniczne ELWRO produkowa³y komputery o nazwie ODRA. Jedn¹ z późniejszych serii komputerów by³a seria ODRA 1300 oraz jej przedstawiciel ODRA 1305 - komputer trzeciej generacji zrealizowany na obwodach scalonych TTL. Komputer ODRA 1305 przeznaczony by³ g³ównie do przetwarzania danych, obliczeñ naukowo-technicznych oraz do sterowania szybkimi procesami zachodz¹cymi w czasie rzeczywistym. Nabywcom instalacji komputerowych ODRA 1305 Zak³ady Elektroniczne ELWRO dostarcza³y jako standardowy system operacyjny George 3.

1.2. Drukowanie w systemie George 3

System operacyjny George 3 pe³ni funkcjê przyjmowania, uruchamiania, planowania i wykonywania zadañ. Do komunikacji z systemem operacyjnym s³u¿y jêzyk opisu zadañ. Rola operatora komputera ogranicza siê do obs³ugi urz¹dzeñ zewnêtrznych [4].

W systemie George 3 urz¹dzenia zewnêtrzne takie jak drukarka s¹ ściśle powi¹zane z pojêciem pracy pośredniej. Praca pośrednia polega na rozdzieleniu czasu wykorzystania przez program transmitowanych informacji i pracy samego urz¹dzenia.

Wyniki pracy programów oraz informacje generowane przez system s¹ w wiêkszości wyprowadzane wstêpnie do pamiêci masowej systemu operacyjnego, a dopiero stamt¹d, w wygodnej dla systemu chwili i z jego inicjatywy s¹ przesy³ane do urz¹dzeñ koñcowych (drukarek, dziurkarek, terminali znakowych itp.). Pozostaj¹cy pod kontrol¹ systemu George 3 obszar pamiêci masowej przeznaczony do realizacji pracy pośredniej i przechowywania zbiorów u¿ytkowników nosi nazwê pamiêci zbiorów systemu (w skrócie PZS). Jedyn¹ form¹ dostêpu do PZS s¹ zlecenia. Zawartośæ zbiorów mo¿na wyprowadzaæ (np. na drukarkê) poprzez zlecenie LISTFILE, mo¿na przydzielaæ zbiory do pracuj¹cych programów ( symulacja urz¹dzeñ rzeczywistych - zlecenie ASSIGN). Innym zleceniem systemowym zwi¹zanym z drukark¹ jest zlecenie ONLINE. S³u¿y ono do do³¹czenia rzeczywistych urz¹dzeñ do programu. Umo¿liwia to testowanie drukarki, drukowanie specjalne czego nie mo¿na wykonaæ w trybie symulacyjnym.

1.3. Techniki wydruku

Drukarki komputerowe to urz¹dzenia, które pod jedn¹ ogóln¹ nazw¹ kryj¹ bardzo ró¿ne techniki uzyskiwania druku, parametry pracy oraz sposoby sterowania. Pierwsze drukarki konstruowano wzoruj¹c siê na maszynach do pisania. Z tego wzglêdu sposób uzyskiwania wydruku polega³ na uderzaniu elementami drukuj¹cymi poprzez taśmê barwi¹c¹ w papier. Drukarki rozetkowe i wierszowe nale¿¹ do grupy drukarek uderzeniowych. Do grupy tej nale¿¹ tak¿e stosowane powszechnie drukarki ig³owe.

Drug¹ grupê stanowi¹ drukarki bezuderzeniowe. Charakteryzuj¹ siê ni¿szym poziomem ha³asu i wy¿sz¹ szybkości¹ drukowania. Do tej grupy nale¿¹: drukarki natryskowe, laserowe, termotransferowe i sublimacyjne. Wszystkie typy drukarek bezuderzeniowych i drukarki ig³owe nale¿¹ do grupy drukarek mozaikowych. Obraz w tej technologii jest budowany z punktów. Liczba punktów obrazu jak¹ mo¿na umieściæ na określonej powierzchni to rozdzielczośæ. Jednostk¹ rozdzielczości druku jest dpi (ang. dots per inch); rozdzielczośæ 360dpi oznacza, ¿e na 1 cal d³ugości lub szerokości przypada 360 punktów. W chwili obecnej wiêksz¹ czêśæ rynku reprezentuj¹ drukarki ig³owe, natryskowe (atramentowe) oraz laserowe. Jako drukarki sieciowe najczêściej stosowane s¹ drukarki ig³owe ze wzglêdu na niski koszt wydruku i du¿¹ trwa³ośæ oraz laserowe z uwagi na du¿¹ szybkośæ dzia³ania i coraz ni¿szy koszt wydruku.

1.3.1. Technika wierszowa

Nazwa techniki pochodzi od tego i¿ tekst jest drukowany na papierze kolejnymi wierszami. Drukarka wierszowa s³u¿y tylko i wy³¹cznie do druku tekstu, nie jest mo¿liwe uzyskanie wydruków graficznych. Technika wydruku zastosowana w drukarce wierszowej polega na dociskaniu papieru poprzez taśmê barwi¹c¹ do bêbna, na którym znajduj¹ siê znaki drukarskie. Elementem dociskaj¹cym jest m³oteczek wprawiany w ruch przez elektromagnes. Integraln¹ czêści¹ drukarki jest bêben wykonany w postaci jednolitego cylindra. Na zewnêtrznej czêści bêbna rozmieszczone s¹ pierścieniowo czcionki. Wzd³u¿ osi bêbna znajduj¹ siê identyczne znaki [rys.1.1].

Rys. 1.1. Bêben drukarski

Bêben drukarski obraca siê ze sta³¹ prêdkości¹, aby wydrukowaæ pe³en repertuar czcionek bêben musi wykonaæ jeden obrót. W czasie tego obrotu zostaj¹ przenoszone na papier kolejno wszystkie te same znaki wystêpuj¹ce w danym wierszu. Za wydrukowanie ka¿dego znaku w jednym wierszu odpowiedzialny jest odrêbny uk³ad mechaniczno-elektryczny. Zestaw tych uk³adów tworzy tzw. tacê m³otków. Taca m³otków zawiera elektromagnesy i m³otki. Przep³ywaj¹cy pr¹d elektryczny powoduje przesuniêcie kotwic elektromagnesów i jednocześnie przymocowanych do nich m³otków. M³otek dociska papier i taśmê barwi¹c¹ do powierzchni bêbna drukuj¹cego i znak z bêbna odbija siê na papierze [rys. 1.2]. Obecnie technika ta jest rzadko stosowana [6].

1.3.2. Technika rozetkowa

Zasada druku bardzo podobna do dzia³ania maszyny do pisania, znaki pisarskie umieszczone s¹ na metalowej tarczy. Zapewnia średni¹ jakośæ druku, niemo¿liwy jest wydruk grafiki. Obecnie tak jak i technika wierszowa praktycznie nie stosowana.

Rys. 1.2 Mechanizm druku drukarki wierszowej

1.3.3. Technika ig³owa

Druk ka¿dego znaku odbywa siê dziêki uderzaniu w papier poprzez taśmê barwi¹c¹ odpowiedniego zestawu cienkich igie³ drukuj¹cych. Powoduje to uzyskanie "mozaiki" znaku w postaci ma³ych punktów. Ka¿dy znak ma swój obraz w postaci matrycy wype³nionej w odpowiednich miejscach punktami [rys. 1.3].

Rys. 1.3. Znak pisarski "A" uzyskany metod¹ ig³ow¹

Obecnie aby zwiêkszyæ jakośæ wydruku stosuje siê metodê czêściowego nak³adania punktów i dziêki temu drukowane znaki maj¹ g³adsze krawêdzie [rys. 1.4].

Zasadniczym elementem drukarki jest g³owica drukuj¹ca, w której znajduj¹ siê ig³y drukuj¹ce popychane przez elektromagnesy. Liczba igie³ wynosi obecnie najczêściej 9 lub 24. Drukarka ig³owa ma mo¿liwośæ wydrukowania pojedynczego punktu w odró¿nieniu od drukarki wierszowej a co za tym idzie mo¿e drukowaæ grafikê. Standardowo wydruki s¹ wykonywane w kolorze czarnym, jednak po zastosowaniu specjalnej taśmy mo¿liwy jest wydruk w kolorze

[2].

Rys. 1.4 Znak pisarski "A" uzyskany metod¹ ig³ow¹ z nak³adaniem punktów

1.3.4. Technika natryskowa

Metoda natryskowa znana by³a ju¿ w latach 70-tych. Pierwotnie strumieñ atramentu wyrzucany ze specjalnego "dzia³a atramentowego" by³ kierowany elektrostatycznie a nawet elektromechanicznie zanim trafi³ na papier [rys. 1.5].

Rys. 1.5. Schemat dzia³ania drukarki natryskowej

Atrament jest wyci¹gany z dyszy dziêki przy³o¿eniu pola elektrycznego o potencjale kilku kV miêdzy dysz¹ a elektrod¹ zaporow¹. Strumieñ rozpylonego atramentu sterowany jest p³ytkami odchylaj¹cymi i pada na papier w postaci punktów tworz¹cych tak jak w przypadku metody mozaikowej obraz drukowanego znaku [16]. Metoda natryskowa obecnie doczeka³a siê wielu modyfikacji. Obecnie drukarki natryskowe wykonuje siê w dwóch technikach: w technice pêcherzykowej (ang. bubble jet), która polega na wystrzeliwaniu mikroskopijnych kropelek atramentu po doprowadzeniu go do wrzenia w dyszach wylotowych oraz technice piezoelektrycznej, w której s¹ zastosowane bardzo ma³e pompki piezoelektryczne zawieraj¹ce w sobie membranê, która drga z czêstotliwości¹ kilkunastu kHz i pompuje atrament trafiaj¹cy na papier [rys. 1.6]. Atrament pozostaje zimny co powoduje, ¿e po zetkniêciu siê z papierem tworzy plamy o ostrzejszych krawêdziach ni¿ w metodzie termicznej.

Metody atramentowe s¹ wykorzystywane równie¿ do wydruków kolorowych. Zamiast jednego pojemnika z atramentem stosuje siê 4 pojemniki z kolorami: turkusowym, purpurowym, ¿ó³tym i czarnym (ang. cyan, magenta, yellow, black - CMYK). Niektóre drukarki atramentowe zawieraj¹ dodatkowo barwniki jasnoturkusowy i jasnopurpurowy, które umo¿liwiaj¹ uzyskiwanie wydruków o fotograficznej jakości.

Rys. 1.6 Technika atramentowa piezoelektryczna i pêcherzykowa

1.3.5. Technika laserowa

W tej technice druku jest wykorzystywana metoda elektrofotografii, podobnie jak w kserokopiarkach. Integraln¹ czêści¹ drukarki pracuj¹cej t¹ technik¹ jest świat³oczu³y bêben, który na ca³ej powierzchni jest ³adowany ujemnym ³adunkiem elektrycznym, po czym promieñ lasera "rysuje" na nim obraz wydruku poprzez uk³ad ruchomych luster, zmieniaj¹c tam gdzie dotar³a wi¹zka lasera ³adunek na dodatni. Nastêpnie na bêben nanoszony jest ujemnie na³adowany toner, który przylega do miejsc na³adowanych dodatnio. Z bêbna toner jest przenoszony stykowo na dodatnio na³adowany papier dziêki temu, ¿e jest na³adowany ³adunkiem o wy¿szym potencjale. Utworzony w ten sposób obraz jest utrwalany wysok¹ temperatur¹ (180-200 stopni C). Powierzchnia bêbna jest czyszczona z resztek tonera i ³adunków elektrycznych [rys. 1.7]. Istnieje równie¿ inna wersja tej metody polegaj¹ca na tym i¿ promieñ lasera odprowadza z powierzchni bêbna ³adunki - z tych miejsc, które na wydruku maj¹ pozostaæ bia³e. Toner, nanoszony na tak przygotowan¹ powierzchniê, przywiera tylko do powierzchni naelektryzowanych.

Rys. 1.7. Schemat uk³adu wydruku technik¹ elektrofotografii

Jedna z modyfikacji metody elektrofotograficznej polega na zast¹pieniu lasera diodami elektroluminescencyjnymi. Dziêki temu wyeliminowano skomplikowane mechanizmy ruchomych luster co spowodowa³o obni¿enie cen urz¹dzeñ. Diody świec¹ce s¹ umieszczone jedna za drug¹ z gêstości¹ odpowiadaj¹c¹ rozdzielczości druku, czyli najczêściej 300 diod na d³ugości 1 cala [42].

1.3.6. Inne

Podobnie jak drukarki laserowe zbudowane s¹ drukarki jonowe, w których ³adunki elektryczne tworz¹ce utajony obraz wydruku nanoszone s¹ na powierzchniê bêbna drukuj¹cego przez g³owicê emituj¹c¹ wi¹zki elektronów. Reszta procesu wydruku przebiega podobnie jak w drukarkach laserowych.

Do zastosowañ specjalnych s³u¿¹ techniki termotransferowe, w których barwnik znajduj¹cy siê na taśmie barwi¹cej przenoszony jest na papier poprzez podgrzewanie. Barwnik nadtapia siê, odkleja od taśmy i przykleja do papieru. Elementem drukuj¹cym jest nieruchoma g³owica z³o¿ona z wielu rezystorów o dok³adnie sterowanej temperaturze. Metoda druku sublimacyjnego jest modyfikacj¹ poprzedniej - specjalne barwniki paruj¹c (bez przejścia przez fazê ciek³¹) ulatniaj¹ siê z powierzchni taśmy barwi¹cej i osiadaj¹ na papierze w postaci niewielkich plamek o brzegach rozmytych w du¿o mniejszym stopniu ni¿ w innych technikach druku. Dziêki temu wydruki sublimacyjne charakteryzuj¹ siê najwierniejszym odtwarzaniem obrazów [30].

1.4. Terminologia

Wyrazy rzadko wystêpuj¹ce w literaturze a charakterystyczne dla tematu omawianego w pracy s¹ poni¿ej wyjaśnione. Takie, które jeszcze nie na dobre zagości³y w polskim s³ownictwie a znaczenie ich budzi kontrowersje s¹ sformu³owane tak, jak rozumie ich znaczenie autor pracy i równie¿ umieszczone poni¿ej. Dla przyk³adu - angielskie wyra¿enie "print server" jest ró¿nie t³umaczone i rozumiane. Poni¿ej zebrano kilka definicji tego wyra¿enia oraz podano w³asn¹ propozycjê.

Drukarka sieciowa - drukarka przystosowana do pracy w LAN, wyposa¿ona w kartê sieciow¹.

Klient - komputer, który korzysta z danych, zasobów i mocy obliczeniowej serwera; stacja robocza.

Kolejka wydruku (ang. print queue) - miejsce, w którym przechowywane s¹ tymczasowo zadania wydruku z zachowaniem pewnej kolejności.

LAN (ang. Local Area Network) - lokalna sieæ komputerowa.

Modu³ ³adowalny NLM - program uruchamiany podczas inicjalizacji serwera plików w systemie NetWare.

"Print server - serwer drukarek stanowi komputer pracuj¹cy w sieci, zarz¹dzaj¹cy zadaniami drukowania. Serwer drukarek otrzymuje zadania wydruku od wielu ró¿nych u¿ytkowników, drukuj¹c je w kolejności nadchodzenia lub wg pewnych priorytetów." [38].

"Print server - komputer steruj¹cy prac¹ drukarki sieciowej." [45].

"Print server - serwer drukowania - jest to serwer odpowiedzialny za przegl¹danie kolejki drukowania i wysy³anie plików drukowania do drukarki. Rolê serwera drukowania w serwerze systemu NetWare pe³ni modu³ PSERWER.NLM." [8].

"Samodzielny komputer wydruków - (print server). Ma on z regu³y postaæ niewielkiego pude³ka, które mo¿na w³¹czaæ w dowolnym punkcie sieci." [33].

"Print server - serwer wydruku, jeden z podsystemów sieciowego systemu operacyjnego lub dzia³aj¹cy w jego środowisku program zawiaduj¹cy obiegiem, kolejkowaniem i drukowaniem wysy³anej z koñcówek sieci informacji, tak¿e dedykowany komputer lub elektroniczny interfejs umo¿liwiaj¹cy pod³¹czenie jednej lub kilku drukarek do okablowania sieci." [41].

"Serwer (ang. Server) jest to:

1.Komputer zarz¹dzaj¹cy sieci¹.

2.Komputer udostêpniaj¹cy sieci swoje zasoby.

Serwery mo¿na podzieliæ wed³ug wykonywanych funkcji. Do istnienia sieci niezbêdny jest serwer plików (ang. file server). Oprócz niego mog¹ istnieæ inne serwery oferuj¹ce specjalizowane us³ugi dla u¿ytkowników sieci. Na przyk³ad mo¿e to byæ serwer zajmuj¹cy siê drukowaniem (ang. print server)." [1].

Pula drukarek - kilka drukarek, pod³¹czonych do sieci LAN, posiadaj¹cych wspóln¹ kolejkê wydruku, reprezentowanych w SSO jako jedna drukarka logiczna.

Redirektor - (ang. Redirector) - program przeadresowuj¹cy wejście-wyjście.

Serwer - komputer, który u¿ycza swych danych, zasobów, mocy obliczeniowej na ¿¹danie klienta.

Sieæ peer-to-peer - sieæ komputerowa oparta o równorzêdne komputery, z których ka¿dy mo¿e byæ serwerem i klientem jednocześnie.

Sieæ z dedykowanym serwerem - sieæ komputerowa, w której jeden lub wiêcej komputerów pe³ni¹ rolê serwera, pozosta³e s¹ klientami.

SSO - sieciowy system operacyjny; "NOS - (ang. Network Operating System) bazowe oprogramowanie, odpowiedzialne za koordynacjê pracy urz¹dzeñ sieciowych i niektórych programów z nimi zwi¹zanych." [11].

Sterownik - (ang. driver) "Program obs³ugi (urz¹dzenia); modu³ steruj¹cy" [45].

Strumieñ wejściowy drukowania - strumieñ danych do wydruku przesy³anych z aplikacji do kolejki wydruku.

Strumieñ wyjściowy drukowania - strumieñ danych do wydruku przesy³anych z kolejki wydruku do drukarki.

Zadanie wydruku - dane przesy³ane przez aplikacjê na drukarkê.

Zwrotnica drukarkowa - urz¹dzenie s³u¿¹ce do po³¹czenia komputerów z drukarkami (np. jednej drukarki do dwóch komputerów) bez tworzenia sieci LAN .

Najbardziej trafn¹ definicjê serwera druku sformu³owa³ pan Jan Sto¿ek w [41], nie zawiera ona jednak rozró¿nienia sprzêtu i oprogramowania.

W celu ujednolicenia terminologii proponuje siê nastêpuj¹ce definicje:

Print server - modu³, element sieci lokalnej zarz¹dzaj¹cy jedn¹ lub wieloma drukarkami sieciowymi. Funkcje tego modu³u s¹ realizowane przez oprogramowanie albo sprzêt i oprogramowanie.

Dla ³atwego rozró¿nienia czy mówi siê o sprzêcie czy o oprogramowaniu w dalszej czêści pracy u¿yto dwóch określeñ:

Programowy serwer druku - program zarz¹dzaj¹cy wydrukiem, instalowany zwykle na komputerze zwanym sprzêtowym serwerem druku.

Sprzêtowy serwer druku - komputer lub specjalizowane urz¹dzenie zajmuj¹ce siê zarz¹dzaniem prac¹ drukarki lub drukarek w sieciach LAN.


2. Sprzêt

2.1. Drukarki

Drukarka jest to urz¹dzenie peryferyjne komputera, s³u¿¹ce do drukowania wyników pracy uzyskanych za pomoc¹ komputera. Drukarki ró¿ni¹ siê sposobem wydruku, metody wydruku opisane s¹ w rozdziale 1, a w odniesieniu do wykorzystania w lokalnej sieci komputerowej dziel¹ siê na drukarki nie przystosowane bezpośrednio do pracy w sieci i drukarki sieciowe.

W pierwszej grupie s¹ urz¹dzenia przeznaczone do obs³ugi pojedynczego komputera. Z regu³y posiadaj¹ z³¹cze równoleg³e, choæ wystêpuj¹ równie¿ modele wyposa¿one w z³¹cze szeregowe a nawet w obydwa naraz. W drugiej grupie znajduj¹ siê urz¹dzenia przeznaczone do pracy w sieci, wyposa¿one w kartê sieciow¹ a nawet w wewnêtrzny sprzêtowy serwer druku. [patrz podrozdzia³ 2.4.]

Ró¿nice miêdzy dwoma typami drukarek siêgaj¹ g³êbiej. Z za³o¿enia drukarka sieciowa bêdzie obs³ugiwa³a kilku u¿ytkowników naraz, co wi¹¿e siê z wymogiem wiêkszej wydajności. To samo za³o¿enie wp³ywa na koniecznośæ du¿ej niezawodności a tak¿e prostoty obs³ugi. Drukarka sieciowa musi posiadaæ równie¿ du¿y zapas materia³ów eksploatacyjnych (papier, toner, atrament) aby interwencja administratora sieci lub innej osoby mog³aby byæ jak najrzadsza. Dla spe³nienia warunków wiêkszej wydajności i niezawodności jako drukarkê sieciow¹ stosuje siê najczêściej drukarkê przystosowan¹ do pracy przy du¿ym obci¹¿eniu (ang. heavy duty). Bardzo po¿yteczn¹ cech¹ niektórych drukarek sieciowych jest sortowanie dokumentów drukowanych przez ró¿ne osoby do specjalnych, zabezpieczonych przed niepowo³anym dostêpem pojemników.

Zalety pod³¹czenia drukarki do sieci LAN

Podstawow¹ zalet¹ pod³¹czenia drukarki do sieci LAN jest umo¿liwienie wspólnego korzystania z niej przez wielu u¿ytkowników. Wspó³dzielenie zasobu sieciowego wi¹¿e siê z du¿o ni¿szymi kosztami ni¿ w przypadku zainstalowania drukarki dla ka¿dego stanowiska komputerowego osobno. W przypadku pod³¹czenia do sieci kilku drukarek o ró¿nych cechach (np. drukarka ig³owa jako przedstawiciel drukarek uderzeniowych ma mo¿liwośæ drukowania na wielowarstwowym papierze, drukarka laserowa przedstawia wysok¹ jakośæ druku) istnieje mo¿liwośæ wyboru drukarki przez u¿ytkownika, która najlepiej spe³ni jego wymagania (np. podczas wydruku faktury u¿ytkownik skorzysta z drukarki ig³owej a korespondencjê prześle na drukarkê laserow¹). Oczywiście istnieje równie¿ ewentualnośæ korzystania przy jednym stanowisku komputerowym z drukarek lokalnych, jak i drukarek udostêpnianych przez innych u¿ytkowników. Warunkiem takiego rozwi¹zania jest to, aby ka¿da z drukarek by³a pod³¹czona do osobnego portu logicznego.

2.1.1. Metody pod³¹czenia drukarki

W zale¿ności od potrzeb i posiadanego sprzêtu istnieje mo¿liwośæ pod³¹czenia drukarki do sieci LAN na trzy ró¿ne sposoby [rys 2.1, 2.3, 2.4]. Na rysunku 2.2 jest przyk³ad pod³¹czenia drukarki ew. drukarek do kilku komputerów bez tworzenia sieci LAN. Elementem ³¹cz¹cym jest zwrotnica drukarkowa [patrz roz. 2.3]. Jest to najtañszy sposób wspó³dzielenia drukarki przez kilku u¿ytkowników, jednak nie oferuje on ¿adnych innych mechanizmów dostêpnych w sieci LAN.


Rys. 2.1. Pod³¹czenie drukarki bezpośrednio do komputera PC




Rys. 2.2. Pod³¹czenie kilku drukarek do kilku komputerów za pomoc¹ zwrotnicy drukarkowej





Rys. 2.3. Pod³¹czenie drukarki poprzez sprzêtowy serwer druku


Rys. 2.4. Pod³¹czenie drukarki bezpośrednio do sieci (drukarka posiada kartê sieciow¹)

2.1.2. Wysy³anie danych na drukarkê

W komputerach klasy PC obs³uga drukarki zosta³a zapewniona poprzez ³¹cze równoleg³e, szeregowe a tak¿e sieciowe. Maksymalna liczba ³¹cz równoleg³ych, a tym samym akceptowana liczba drukarek przez BIOS i DOS wynosi cztery. System operacyjny DOS identyfikuje je oznaczeniami LPT1, LPT2, LPT3 i LPT4. Synonimem LPT1 jest PRN - domyślna drukarka systemu. DOS traktuje wszystkie swoje urz¹dzenia na równi z plikami dyskowymi. Np. polecenie "copy plik.a plik.b" nie ró¿ni siê w istocie od polecenia "copy plik.a lpt2". System operacyjny przegl¹da listê nazw urz¹dzeñ (LPT1, LPT2, LPT3, LPT4, COM1, COM2, COM3, COM4, AUX, CON, PRN, NUL - s¹ to nazwy zastrze¿one, nie mog¹ byæ nazwami pliku) i odró¿nia plik dyskowy od urz¹dzenia, tak wiêc zawartośæ pliku plik.a zostaje wys³ana do programu sterownika (ang. device driver) w tym przypadku obs³uguj¹cego ³¹cze LPT2.

Do obs³ugi drukarki programiści mog¹ korzystaæ z dwóch funkcji przerwania 21h DOS: 05h i 40h. W sieciowych systemach operacyjnych opartych na DOS takich jak LANtastic czy Windows for Workgroups oprogramowanie sieciowe (program redirektor) przechwytuje zadanie do wydruku adresowane na port równoleg³y i kieruje je na drukarkê sieciow¹ [rys. 2.5]. Przechwytywanie to polega na tym, ¿e gdy jakaś aplikacja dzia³aj¹ca pod systemem DOS wysy³a dane do druku, wywo³ywane jest przerwanie 21h odpowiedzialne m.in. za obs³ugê drukowania. Tu w³aśnie zaczyna siê zadanie dla redirektora, który poprzez wstawienie w³asnej obs³ugi tego przerwania kieruje dane do wydruku nie na port lokalny, lecz do pow³oki sieciowego systemu operacyjnego i dalej do kolejki drukowania [46].

Rys. 2.5. Przechwytywanie zadania do wydruku

2.2. Porty komputera

2.2.1. £¹cze równoleg³e

Podstawowym zadaniem ³¹cza równoleg³ego jest obs³uga drukarki. W komputerach klasy IBM PC z³¹cze równoleg³e opisane jest standardem Centronics. Najwiêksz¹ zalet¹ ³¹cza równoleg³ego w porównaniu z szeregowym jest szybkośæ transmisji danych, wiêksza średnio dziewiêæ razy. Wad¹ natomiast ograniczona do 5 m d³ugośæ przewodu po³¹czeniowego. W przypadku ³¹cza szeregowego ta d³ugośæ wynosi 200 m [24]. Obecnie standard Centronics zaczyna byæ wypierany przez standardy EPP i ECP.

EPP (Enhanced Printer Port) standard opracowany w pocz¹tku 1992 roku przez firmy Zenith, Xircom i Intel. G³ówn¹ zalet¹ tego standardu jest du¿o wiêksza prêdkośæ transmisji danych w porównaniu ze standardem Centronics (300 kB/s - Centronics, 2 MB/s - EPP). Wi¹¿e siê to z ograniczeniem d³ugości kabla po³¹czeniowego do 2 m i grubsz¹ wi¹zk¹ w przewodzie ze wzglêdu na osobne ekranowanie ka¿dej z ośmiu ¿y³. Jest to jednak jedyna wada nowego standardu. Nowości¹ wprowadzon¹ przez EPP jest mo¿liwośæ indywidualnego adresowania urz¹dzeñ peryferyjnych takich jak drukarka czy streamer. Umo¿liwia to pod³¹czenie do pojedynczego portu do 64 urz¹dzeñ bez konieczności wykorzystywania mechanicznych uk³adów prze³¹czaj¹cych kierunek przep³ywu danych.

Pod koniec roku 1992 firmy Hewlett-Packard i Microsoft posz³y jeszcze dalej og³aszaj¹c w³asny standard o nazwie ECP. Posiada on identyczne mo¿liwości jakie daje standard EPP. Dodatkowo zaimplementowano w z³¹czu kolejkowanie FIFO, dziêki któremu interfejs mo¿e wysy³aæ dane nawet wtedy, gdy komputer jest zajêty np. w wyniku obs³ugiwania dostêpu do dysku. Interfejs ECP potrafi równie¿ regulowaæ prêdkośæ transmisji nie dopuszczaj¹c do jej zak³ócenia. W standardzie ECP zaimplementowano adresowanie urz¹dzeñ peryferyjnych w nieco odmienny sposób ni¿ w EPP i uzyskano mo¿liwośæ pod³¹czenia nawet 128 urz¹dzeñ do jednego portu. Inn¹ w³aściwości¹ ECP jest kompresja danych wykorzystuj¹ca algorytm RLE.

Standardy EPP i ECP utorowa³y drogê dla prac standaryzacyjnych organizacji IEEE (ang. Institute of Electrical and Electronical Engineers). Ta amerykañska instytucja normalizacyjna utworzy³a standard IEEE 1284, w którego sk³ad wchodz¹ standardy EPP i ECP jako tryby pracy ³¹cza równoleg³ego. EPP i ECP nie s¹ kompatybilne ze standardem Centronics. Dla zachowania zgodności ze standardem Centronics wprowadzono inny tryb IEEE 1284 o nazwie "Compatibility Mode" [28].

2.2.2. £¹cze szeregowe

Szeregowa forma wymiany danych mo¿e mieæ postaæ synchroniczn¹ lub asynchroniczn¹. W przypadku wspó³pracy komputera z drukark¹ poprzez ³¹cze szeregowe wykorzystywana jest metoda asynchroniczna w trybie simpleksowym (w danej chwili tylko jeden kierunek przesy³ania danych). Wykorzystuje siê tutaj standard RS-232C, który powsta³ dla potrzeb ujednolicenia po³¹czeñ terminal - modem. Później zosta³ adaptowany do ³¹czenia ró¿nych innych urz¹dzeñ.

Mimo i¿ w standardzie RS 232C fizyczne po³¹czenie realizowane jest za pomoc¹ 25-cio ¿y³owego przewodu jest to rozwi¹zanie bardzo rzadko stosowane, w standardzie IBM PC wykorzystuje siê tylko 9 sygna³ów i najczêściej stosuje siê przewody 9-cio ¿y³owe oraz wtyki 9-koñcówkowe.

2.3. Zwrotnice drukarkowe

Urz¹dzenia zwane zwrotnicami lub prze³¹cznikami drukarkowymi s³u¿¹ do pod³¹czenia drukarek do komputerów bez tworzenia sieci LAN. Z tego wzglêdu nie przedstawiono obszernych materia³ów na ich temat, a jedynie sygnalizuje siê ¿e istniej¹ równie¿ rozwi¹zania zarz¹dzania drukarkami, które nie wykorzystuj¹ mechanizmów sieciowych LAN. Daj¹ one mo¿liwośæ wspó³dzielenia drukarek miêdzy u¿ytkownikami, zapobiegaj¹ blokowaniu komputera na czas drukowania oraz umo¿liwiaj¹ zwiêkszenie fizycznej odleg³ości pomiêdzy komputerem a drukark¹.

Istnieje kilka typów zwrotnic drukarkowych. Ró¿ni¹ siê one zaawansowaniem rozwi¹zañ technicznych i mo¿liwościami. Listê rozpoczynaj¹ urz¹dzenia, które umo¿liwiaj¹ rêczne prze³¹czanie drukarki do odpowiedniego komputera. Zwykle posiadaj¹ kilka portów wejściowych i jeden wyjściowy. Najprostsze automatyczne zwrotnice oferuj¹ po³¹czenie kilku komputerów z jedn¹ drukark¹. Z regu³y nie s¹ wyposa¿one w bufor pamiêci lecz istniej¹ równie¿ takie, które takowy posiadaj¹. Komputer wysy³a dane do bufora i stamt¹d kierowane s¹ na drukarkê. Umo¿liwia to zwolnienie komputera do dalszej pracy nawet jeśli w danej chwili drukarka wykonuje jakieś inne zadanie.

Kolejnym typem zwrotnicy jest urz¹dzenie, które umo¿liwia ³¹czenie kilku komputerów z kilkoma drukarkami (ka¿dy z ka¿d¹). Zwrotnica taka wyposa¿ona jest w mikroprocesor, zaś prze³¹czanie drukarki dokonywane jest za pomoc¹ oprogramowania. Z regu³y istnieje równie¿ mo¿liwośæ rêcznego wybierania drukarki.

Najbardziej z³o¿one prze³¹czniki wyposa¿ane s¹ w wewnêtrzn¹ pamiêæ zarz¹dzan¹ przez mikroprocesor co przyspiesza przesy³anie danych z komputera do drukarki, dziêki cyklicznemu wpisywaniu do pamiêci urz¹dzenia danych nadchodz¹cych z komputera w obszary zwolnione przez dane przes³ane do drukarki. Jest to bardzo istotne gdy przekazywane s¹ du¿e zbiory graficzne lub tekstowe. Do urz¹dzeñ tej klasy do³¹czane jest z regu³y bogate oprogramowanie umo¿liwiaj¹ce pracê w ró¿nych systemach operacyjnych [12, 35].

2.4. Serwery druku

W pocz¹tkach rozwoju sieci komputerowych drukarki pod³¹czano tylko do serwerów plików. Wi¹za³o siê to z szeregiem niedogodności. Ka¿da osoba korzystaj¹ca z drukarki musia³a pofatygowaæ siê po wydruki do miejsca gdzie sta³ serwer plików. Sam serwer by³ oprócz swej podstawowej pracy obci¹¿any obs³ug¹ tych¿e wydruków, co spowalnia³o jego pracê. Praktycznie niemo¿liwe by³o zapewnienie bezpieczeñstwa danych poniewa¿ dostêp do serwera plików mia³ ka¿dy u¿ytkownik korzystaj¹cy z drukarki.

Nowszym rozwi¹zaniem jest pod³¹czanie drukarek do pojedynczych komputerów PC przy³¹czonych do sieci. To rozwi¹zanie jest pozbawione podstawowej wady metody pod³¹czenia drukarki do serwera plików, jak¹ jest brak zabezpieczenia danych przed niepowo³anym dostêpem. Drugim plusem jest to, ¿e zmniejszy³a siê odleg³ośæ pomiêdzy u¿ytkownikiem a drukark¹. W tym rozwi¹zaniu drukarka stoi jeśli nie bezpośrednio przy komputerze u¿ytkownika, to przynajmniej w tym samym pokoju lub w pokoju obok. Niestety, to rozwi¹zanie równie¿ nie jest wolne od wad. Podczas gdy komputer, do którego jest pod³¹czona drukarka jest wy³¹czony, lub ma zablokowan¹ obs³ugê sieci, drukarka jest niedostêpna. Nie ma mo¿liwości u¿ycia drukarki równie¿ wtedy, gdy nast¹pi awaria tego¿ komputera. Du¿ym problemem tego rozwi¹zania jest znaczne spowolnienie dzia³ania stacji roboczej obs³uguj¹cej drukarkê "w tle". Czêściowym rozwi¹zaniem tego problemu jest wykorzystanie tylko i wy³¹cznie do obs³ugi wydruków, wychodz¹cych ju¿ z u¿ycia komputerów klasy XT, 286 czy 386. Wi¹¿e siê to jednak z konieczności¹ zapewnienia du¿ej ilości miejsca dla tego sprzêtu, dodatkowo nara¿onego na przypadkowe wy³¹czenie lub awariê.

Antidotum na te wszystkie problemy jest specjalizowane urz¹dzenie zajmuj¹ce siê zarz¹dzaniem prac¹ drukarek w sieciach LAN - serwer druku . Po pojawieniu siê na rynku urz¹dzeñ tego typu udzia³ pod³¹czeñ drukarek do komputerów PC pracuj¹cych jako serwery druku zmala³ z 70% w 1993 roku do 30% w 1996 i - wed³ug prognoz - zupe³nie zaniknie w 1999 roku. Wówczas - równie¿ wed³ug prognoz - a¿ 90% pod³¹czeñ bêdzie obs³ugiwane przez sprzêtowe serwery druku, a oko³o 10% drukarek pozostanie drukarkami wykorzystywanymi tylko przez jednego u¿ytkownika [32].

Rozró¿nia siê serwer wydruku zewnêtrzny i wewnêtrzny. Zewnêtrzny ma postaæ niewielkiego urz¹dzenia, do którego z jednej strony przy³¹cza siê kabel sieciowy z drugiej przewód drukarkowy, zaś wewnêtrzny to modu³ zainstalowany w drukarce posiadaj¹cej gniazdo MIO (ang. Modular Input/Output) lub XIO (ang. Optional Input/Output), do którego do³¹cza siê kabel sieciowy.

W zale¿ności od konstrukcji serwery druku maj¹ od strony drukarki od jednego do trzech portów równoleg³ych, czêsto wystêpuje tak¿e port szeregowy. Od strony wejścia wystêpuj¹ przy³¹cza sieciowe: Ethernet (10 base T, 10 base 2, 10 base 5) i/lub Token Ring. Najmniejsze zewnêtrzne serwery druku s¹ przy³¹czane bezpośrednio do gniazda Centronics drukarki, posiadaj¹ tylko jedno wejście i s¹ zasilane z drukarki. Modele wspó³pracuj¹ce z kilkoma drukarkami ³¹czone s¹ z nimi kablami, a energiê elektryczn¹ czerpi¹ z sieci poprzez zasilacz [12].

Istot¹ dzia³ania serwera druku jest emulacja protoko³u wspó³pracy z aplikacj¹ obs³uguj¹c¹ drukarkê w danym sieciowym systemie operacyjnym. Z tego wzglêdu wynika ograniczenie, zgodnie z którym dany serwer druku jest dedykowany do określonego środowiska. Obecnie produkowane serwery druku z regu³y zapewniaj¹ prawid³ow¹ pracê w wielu systemach operacyjnych. Dla przyk³adu modu³ 560 firmy AXIS umo¿liwia pracê w systemach:

Wiêkszośæ urz¹dzeñ przeznaczonych dla NetWare mo¿e pracowaæ w dwóch trybach. W pierwszym trybie - standardowym - urz¹dzenie pracuje jako serwer druku. Drugi tryb jest trybem zdalnej drukarki, wspó³pracuj¹cej z zainstalowanym w sieci programowym serwerem druku. Ten drugi tryb jest w praktyce nie stosowany poniewa¿ do obs³ugi zdalnych drukarek wystarczy programowy serwer druku; wersja sprzêtowa nie wnios³aby tu ¿adnej korzyści.

Urz¹dzenia do wspó³pracy z systemem UNIX te¿ zwykle korzystaj¹ z dwóch trybów: jako LPD (ang. Line Printer Daemon) oraz FTPD (ang. File Transfer Protocol Daemon). W środowisku UNIX konfiguracja serwera druku polega na zalogowaniu siê do niego za pomoc¹ programu TELNET i ustawieniu wymaganych parametrów zgodnie z instrukcj¹

[29].

W środowisku NetWare 4.x czêśæ konfiguracji urz¹dzenia jest zapisana w obiektach systemowej bazy danych np. informacja o obs³ugiwanych kolejkach, zaś druga czêśæ w samym urz¹dzeniu np. nazwa urz¹dzenia, has³o dostêpu, tryb pracy. Po w³¹czeniu, serwer druku loguje siê do serwera plików i odczytuje czêśæ konfiguracji zapisanej w bazie danych. Do konfiguracji urz¹dzeñ w sieciowym systemie operacyjnym NetWare s³u¿¹ specjalne programy wspó³pracuj¹ce z konkretnymi urz¹dzeniami.

Istotn¹ cech¹ serwera druku jest fakt wyposa¿enia go w pamiêæ typu flash. Pozwala ona na proste uaktualnianie oprogramowania zawartego w urz¹dzeniu w miarê pojawiania siê nowych sieciowych systemów operacyjnych. Wobec ich bardzo szybkiego rozwoju, brak pamiêci dyskwalifikuje dziś dany serwer druku.

Zewnêtrzne serwery druku mog¹ wspó³pracowaæ praktycznie z ka¿dym modelem drukarki. Inaczej wygl¹da sprawa w przypadku serwerów wewnêtrznych. Te modu³y sieciowe instalowane w z³¹czu MIO lub XIO s¹ przypisane do konkretnego modelu drukarki lub zwi¹zane z konkretnym producentem. Nie ma na razie standardów dla tych urz¹dzeñ. Ka¿dy producent drukarek zapewnia sobie odpowiednie dla nich wewnêtrzne serwery druku. Mimo tej jednej wady, posiadaj¹ szereg zalet w stosunku do serwerów zewnêtrznych:

Ciekawym rozwi¹zaniem w przypadku drukarek sieciowych mo¿e siê poszczyciæ firma Dataproducts. Opracowa³a ona w 1993 roku technologiê VPT (ang. Virtual Printer Technology), której podstawow¹ ide¹ jest przedstawienie jednego urz¹dzenia fizycznego jako kilka ró¿nych urz¹dzeñ logicznych. Ka¿dy u¿ytkownik mo¿e korzystaæ z jednej drukarki widz¹c j¹ jako zupe³nie inne urz¹dzenie posiadaj¹ce określon¹ charakterystykê i parametry pracy (protokó³ sieciowy, emulacja, priorytet, rozdzielczośæ, wymiar papieru, podajnik, orientacja druku, zbiór czcionek itp.). Wydruki realizowane s¹ niezale¿nie, bezkolizyjnie z innymi, pochodz¹cymi od innych u¿ytkowników i wykorzystuj¹cych tê sam¹ lub inn¹ drukarkê wirtualn¹. Pomiêdzy zleceniami nastêpuje pe³ne prze³¹czenie kontekstu pracy drukarki z zachowaniem poprzedniej charakterystyki logicznej i utworzeniem nowej.

W pocz¹tkach 1996 roku dostêpne by³o oprogramowanie realizuj¹ce trzeci¹ wersjê standardu VPT. Nowe cechy wersji 3 u³atwiaj¹ pracê w du¿ych sieciach. Administrator ma mo¿liwośæ bie¿¹cej kontroli stanu i wykorzystania zarówno drukarek logicznych, jak i urz¹dzenia fizycznego. Nowa wersja standardu realizuje wspó³bie¿n¹ obs³ugê ponad 30 popularnych systemów operacyjnych. Znajduj¹ siê tam m.in. ró¿ne odmiany UNIX, NetWare, DEC LAT, Apple EtherTalk i TokenTalk. Wersja 3 standardu VPT zapewnia równie¿ zgodnośæ z protoko³em SNMP [33].

Inn¹ drog¹ posz³a firma Hewlett-Packard kopiuj¹c genialny pomys³ firmy IBM, która udostêpni³a bezp³atnie dokumentacje stworzonego przez siebie komputera IBM PC. Firma Hewlett-Packard stworzy³a uniwersalne gniazdo rozszerzeñ JetDirect, stosowane w drukarkach laserowych i atramentowych, udostêpni³a tak¿e nieodp³atnie jego dane firmom trzecim. Dziêki temu wiele firm rozpoczê³o produkcjê modu³ów do drukarek HP, zwiêkszaj¹c tym dostêpnośæ tego rozwi¹zania na rynku. Tak jak w przypadku VPT istnieje mo¿liwośæ zarz¹dzania drukark¹ oraz dok³adnego analizowania jej stanu. Do tych zadañ firma Hewlett-Packard stworzy³a program JetAdmin. Wiêcej informacji z HP.

Aplikacja ta umo¿liwia zdalne konfigurowanie drukarki w taki sam sposób jaki umo¿liwia przedni panel sterowania drukarki, monitorowanie jej statusu, odbieranie w czasie rzeczywistym komunikatów takich jak "brak papieru" czy "ma³o toneru". Daje równie¿ mo¿liwośæ ustawiania praw dostêpu dla u¿ytkowników [7,14]. Wiêcej danych o aplikacji JetAdmin czytelnik uzyska w rozdziale 3.3.

Pewn¹ ciekawostk¹ wśród klasycznych zewnêtrznych serwerów wydruku jest urz¹dzenie ExtendHub ESI-4108. Jest to po³¹czenie dwóch urz¹dzeñ sieciowych: koncentratora i serwera druku. Koncentrator wyposa¿ony jest w osiem gniazd RJ45 i przeznaczony do pracy w sieci standardu Ethernet stosuj¹cej jeden z formatów ramek: Ethernet II, 802.2, 802.3, SNAP. Czêśæ odpowiedzialna za zarz¹dzanie drukiem posiada jedno z³¹cze równoleg³e i jest dedykowana do pracy w środowisku Novell NetWare (wersje od 2.15C, 3.xx, 4.xx). Bezpośrednio mo¿e sterowaæ jedn¹ drukark¹ w trybie dedykowanego serwera druku (PSERVER) lub sterownika zdalnej drukarki sieciowej (RPRINTER) [10].

Serwery druku a WWW

Firma Axis Communications, producent serwerów druku, opracowa³a now¹ generacjê oprogramowania dla tych serwerów umo¿liwiaj¹c¹ ich pracê w sieciach Internet lub intranet. W proponowanym rozwi¹zaniu serwer druku dzia³a jako niezale¿ny serwer sieci Web, komunikuj¹cy siê bezpośrednio z przegl¹dark¹ na stacji klienta. Oznacza to, ¿e administrator mo¿e zarz¹dzaæ wydrukiem za pośrednictwem zwyk³ych przegl¹darek WWW. Na stronie WWW serwera druku znaleźæ mo¿na pe³n¹ informacjê o konfiguracji drukarki, opis dziesiêciu ostatnich wydruków wraz z nazwami u¿ytkowników i wielkości¹ drukowanych plików, aktualny stan drukarki (czy drukuje, jest wy³¹czona, brakuje papieru itd.) [37]. Wiêcej informacji na stronie WWW firmy Softex.


3. Oprogramowanie

3.1. Jêzyki sterowania wydrukiem

Jêzyki sterowania drukiem s¹ jêzykami umo¿liwiaj¹cymi z poziomu oprogramowania zarz¹dzanie prac¹ drukarki. Wraz z ich rozwojem zwiêksza siê repertuar funkcji, którymi u¿ytkownik mo¿e sterowaæ. Powstaj¹ funkcje i mo¿liwości bardzo przydatne dla drukarek pracuj¹cych w sieci; np. problem wykrywania koñca pliku przesy³anego do drukarki (szerzej omówiony w rozdziale 3.4) zosta³ rozwi¹zany w pi¹tej wersji jêzyka PCL dziêki wprowadzeniu instrukcji oddzielania zadañ job_sep. Uruchamia on wbudowane w niektórych typach drukarek urz¹dzenie do mechanicznego oddzielania zadañ wydruku. Jeśli drukarka nie ma wprowadzonego separatora zadañ, to rozkaz zostaje zignorowany [48].

Innym aspektem istotnym w przypadku drukarek sieciowych jest zmniejszenie liczby komend potrzebnych do opisania z³o¿onych elementów graficznych. Wi¹¿e siê to z mniejszym obci¹¿eniem sieci np. narysowanie prostok¹ta z zaokr¹glonymi naro¿nikami wymaga w PCL 5e przes³ania 1130 bajtów a w PCL 6 - 19 bajtów.

Poni¿ej opisano najczêściej stosowane jêzyki sterowania drukiem.

ESC/P - Epson Standard Code for Printers

Jêzyk sterowania drukarek ig³owych i niektórych atramentowych. Sterowanie drukark¹ odbywa siê za pomoc¹ sekwencji rozkazów, precyzuj¹cych z dok³adności¹ do punktu, co i gdzie wydrukowaæ. Istniej¹ dwie kategorie rozkazów: kody steruj¹ce i instrukcje. Kod steruj¹cy jest pojedynczym bajtem, który przes³any do drukarki wywo³uje określon¹ funkcjê (np. FF - wysuniêcie strony, LF - wysuniêcie wiersza). Instrukcja sk³ada siê z co najmniej dwóch bajtów, przy czym pierwszym z nich jest zawsze znak ESC. Drukarka analizuje przesy³any do niej z komputera ci¹g bajtów i wychwytuje kody steruj¹ce i znaki ESC. Kody steruj¹ce powoduj¹ niezw³oczne wykonanie odpowiedniej operacji. Natomiast wykrycie znaku ESC uruchamia interpretator instrukcji, który rozpoznaje typ instrukcji, wczytuje i interpretuje jej parametry i niekiedy blok danych (np. mapê bitow¹ lub definicjê czcionki). Wszystkie pozosta³e bajty p³yn¹ce do drukarki traktowane s¹ jako tekst do wydrukowania.

PCL - Printer Control Language

Budowa instrukcji PCL jest zbli¿ona do ESC/P. Wiêksza jest natomiast w jêzyku PCL liczba i z³o¿onośæ realizowanych instrukcji. Instrukcje PCL realizowane s¹ przez zainstalowany w drukarce mikroprocesor korzystaj¹cy z w³asnej pamiêci. Ze wzglêdu na koniecznośæ przechowywania bitowej mapy obrazu ca³ej strony wielkośæ zainstalowanej pamiêci osi¹ga niekiedy kilkadziesi¹t megabajtów. W odró¿nieniu od drukarek sterowanych jêzykiem ESC/P, w drukarkach sterowanych jêzykiem PCL rzeczywiste zadrukowanie kartki odbywa siê po przygotowaniu pe³nego opisu strony w pamiêci drukarki, zape³nieniu wewnêtrznego bufora drukarki lub odebraniu kodu steruj¹cego FF.

PCL to standardowy jêzyk opisu strony do sterowania drukarek laserowych nie wyposa¿onych w interpreter jêzyka PostScript. Zosta³ opracowany przez firmê Hewlett-Packard w 1984 roku do komunikacji komputera z drukarkami HP LaserJet. Wiêkszośæ obecnie stosowanych drukarek jest wyposa¿ona w PCL lub jêzyk kompatybilny z PCL.

Powsta³o kilka wersji jêzyka PCL, numeracja zosta³a rozpoczêta od 3, najnowsz¹ wersjê oznaczono cyfr¹ 6. Rozkazy PCL 3 s¹ czêsto określane mianem emulacji HP LaserJet, poniewa¿ jest to zestaw instrukcji opisuj¹cych funkcje drukarki laserowej LaserJet. PCL 4 określany jest jako emulacja HP LaserJet II, ma ograniczone mo¿liwości obróbki pisma (brak skalowania, obrotu itp.). PCL 5 zosta³ zastosowany w drukarce HP LaserJet III. Posiada funkcje skalowania czcionek, cieniowania, obrotu, drukowania obwiedni. Umo¿liwia wype³nianie zadeklarowanych obszarów określonym wzorem. Zawiera bardziej rozwiniête metody kompresji danych. Umo¿liwia drukowanie wzd³u¿ i w poprzek arkusza. Wiêkszośæ parametrów odwo³uje siê do rozdzielczości 300dpi. Posiada zainstalowany jêzyk sterowania ploterem HPGL/2.

W 1992 z drukark¹ HP LaserJet 4 wprowadzono wersjê PCL 5+ (Enhanced PCL 5). Wersja ta obs³uguje rozdzielczośæ 600dpi, dwustronn¹ komunikacjê, posiada nowe polecenia graficzne i mo¿liwośæ skalowania fontów TrueType. Do zalet nale¿¹: krótkie sekwencje kodów, prostota, wiêksza od 15 do 30% szybkośæ drukowania w porównaniu do PostScriptu. Wad¹ jest nieczytelna treśæ kodów. Podczas drukowania dokumentów za pomoc¹ czcionki niedostêpnej w drukarce, drukarka podstawia w miejsce brakuj¹cej czcionki inn¹. Wiêcej informacji z HP.

PCL 6

Jêzyk zastosowany po raz pierwszy w drukarkach HP LJ 5. Jest jêzykiem zorientowanym obiektowo. Zosta³ zaprojektowany w sposób umo¿liwiaj¹cy ścis³e powi¹zanie z komendami GDI (ang. Graphics Device Interface) środowiska Windows. Charakteryzuje siê:

Postscript

Powsta³ w 1982 roku w celu standaryzacji nowoczesnych systemów sk³adu elektronicznego. Autorami s¹ J. Warnock i Ch. Geschke, za³o¿yciele firmy Adobe System Inc.. Jêzyk ten jest niezale¿ny od sprzêtu (komputera i drukarki), tworzy grafikê wektorow¹, umo¿liwia operowanie elementami takimi jak: litery, elementy graficzne, ilustracje czarno-bia³e, separacje obrazów kolorowych. Postscript jest normalnym jêzykiem proceduralnym ze strukturami programowania w³aściwymi dla jêzyków wysokiego poziomu: skoki, pêtle, instrukcje warunkowe, procedury.

Ceny drukarek zawieraj¹cych Postscript s¹ wy¿sze od pozosta³ych ze wzglêdu na koniecznośæ wyposa¿enia drukarek w procesor du¿ej mocy i pamiêæ (przeciêtnie 2 razy wiêksz¹ od pamiêci w drukarkach stosuj¹cych PCL), ponadto w cenê drukarki wliczona jest licencja za PS dla firmy Adobe System Inc. (do 500$ za drukarkê) [27].

Pod koniec kwietnia 1997 roku firma Adobe zaprezentowa³a 3 wersjê jêzyka Postscript. Nowa specyfikacja jêzyka wspomaga formaty HTML, GIF i JPEG, umo¿liwia bezpośredni wydruk stron WWW bez konieczności ich konwersji w przegl¹darce WWW. Poprzez zwiêkszenie liczby standardowych czcionek (z 35 na 136) zainstalowanych w drukarce, unikniêto problemu ³adowania wielu fontów podczas wydruku do drukarki co w znacz¹cy sposób zmniejszy natê¿enie ruchu w sieci. W nowym Postscripcie dodano równie¿ mechanizm Printer Help Desk, pozwalaj¹cy drukowaæ i zarz¹dzaæ kolejkami wydruku poprzez Internet z poziomu przegl¹darki WWW [47].

Porównanie jêzyków PCL i Postscript pod k¹tem obci¹¿ania sieci przesy³aniem danych z komputera na drukarkê

Jêzyki sterowania drukiem PCL i Postscript w ró¿ny sposób opisuj¹ dane do wydrukowania, co ma wp³yw na liczbê bajtów przesy³anych poprzez sieæ do drukarki a co za tym idzie, na obci¹¿enie sieci. W celu zbadania w praktyce problemu obci¹¿enia sieci przesy³aniem danych z komputera na drukarkê autor pracy podaje zarys metodologii testu.

Środowiskiem sprzêtowym dla testów jest kilkustanowiskowa sieæ komputerowa pracuj¹ca pod jednym z SSO (np. NetWare 3.12/4.1, LANtastic 7.0 PL), wyposa¿onym w program do pomiaru ruchu w sieci. Drukarka testowa posiada wewnêtrzne interpretery jêzyków PCL i Postscript. Bardzo wa¿ne jest przygotowanie odpowiedniego obrazu testowego, który bêdzie drukowany. Najprostszym rozwi¹zaniem jest wykonanie kilku obrazów testowych, z których ka¿dy zawiera³by treści innego charakteru. Pierwszy by³by stron¹ tekstow¹ z wykorzystanymi ró¿nymi czcionkami. Drugi zawiera³by grafikê wektorow¹, a trzeci grafikê rastrow¹. Tak przygotowane obrazy nale¿a³oby przesy³aæ na drukarkê kilkakrotnie mierz¹c obci¹¿enie sieci, a wyniki uśredniæ dla uzyskania bardziej wiarygodnego rezultatu.

Spodziewaæ siê mo¿na ró¿nic w ruchu sieci podczas przesy³ania stron tekstowych (ten interpreter, który móg³by skorzystaæ z czcionek wbudowanych w jêzyk nie musia³by t³umaczyæ ich na mapê bitow¹) a tak¿e podczas przesy³ania obrazu grafiki wektorowej (mo¿liwe jest rozpoznawanie figur geometrycznych, wype³nieñ obszarów itp.). W przypadku jêzyków PCL i Postscript nale¿y siê spodziewaæ przewagi tego pierwszego. Postscript jest jêzykiem bardzo wygodnym z punktu widzenia u¿ytkownika. Posiada rozbudowane rozkazy, czytelny kod źród³owy. Niekorzystnie odbija siê to na objêtości danych przesy³anych do drukarki, a co za tym idzie w wiêkszym stopniu obci¹¿a sieæ.

3.2. Protoko³y zarz¹dzania drukiem w sieci

Wśród najnowszych protoko³ów zarz¹dzania drukiem w sieci mo¿na wyró¿niæ dwa: NDPS i Printxchange.

Architektura NDPS

Architektura NDPS (ang. Novell Distributed Print Services) wg producenta zostanie wprowadzona ³¹cznie z nastêpn¹ wersj¹ oprogramowania IntranetWare - IntranetWare II w po³owie 1997 roku. NDPS jest architektur¹ opart¹ na standardzie ISO nr 10175 Document Printing Application. Jest opracowana przez firmê Novell w po³¹czeniu z firm¹ Hewlett-Packard i Xerox Corp, i uznana przez wiêkszośæ producentów drukarek. Ma rozwi¹zywaæ g³ówne problemy administratorów, poniewa¿ jest stworzona w celu redukcji czasu konfiguracji drukarek, ustalania prawa dostêpu do drukarek dla u¿ytkowników oraz przyspieszenia rozwi¹zywania problemów zwi¹zanych z drukowaniem. NDPS udoskonala tradycyjn¹ architekturê us³ug drukowania opart¹ na kolejce wydruku, która wymaga utworzenia i po³¹czenia przez administratora drukarek, kolejek drukowania oraz serwerów druku. Architektura NDPS eliminuje kolejki drukowania. U¿ytkownicy wysy³aj¹ zadania wydruku prosto do drukarki. NDPS pozwala administratorom nadzorowaæ wszystkie urz¹dzenia drukuj¹ce w sieci przy pomocy aplikacji NWAdmin lub jakiejkolwiek konsoli zarz¹dzaj¹cej opartej na protokole SNMP. W NDPS kolejka wydruku, serwer druku i funkcje buforowania wydruku s¹ po³¹czone w jeden obiekt: agenta drukarki.

Agent drukarki jest modu³em programowym, który pracuje na dzia³aj¹cym serwerze. Modu³ ten wspó³pracuje z programem uruchomionym na kliencie, do którego przy³¹czona jest drukarka, lub z drukark¹ bezpośrednio pod³¹czon¹ do sieci. Agenci drukarek s¹ tworzeni, konfigurowani, uruchamiani albo wstrzymywani przez administratorów systemu z wykorzystaniem programu Manager NDPS w NWAdmin, lub z konsoli serwera dziêki odpowiedniemu modu³owi NLM. Administratorzy mog¹ konfigurowaæ agentów jako drukarki ogólnodostêpne, które s¹ dostêpne dla ka¿dego w sieci, lub jako drukarki o ograniczonym dostêpie, które maj¹ zdefiniowane prawa dostêpu w bazie NDS. Agenci zarz¹dzaj¹ zadaniami wydruku, obs³uguj¹ ochronê drukowania przez kontrolowanie ¿¹dañ us³ug drukowania u¿ytkowników i generuj¹ komunikaty w odpowiedzi na problemy z drukarkami lub zadaniami drukowania. Ka¿da drukarka, która dzia³a pod NDPS musi mieæ przydzielonego jednego agenta drukarki. Je¿eli drukarka wspomaga komunikacjê dwukierunkow¹ jej agent mo¿e przekazaæ informacjê u¿ytkownikom czy jest dostêpny i czy mo¿e dostarczyæ informacjê o statusie urz¹dzenia lub zadania wydruku. Np. drukarka, która posiada mo¿liwośæ komunikacji dwukierunkowej mo¿e powiadomiæ u¿ytkownika ¿e brakuje tonera, pusty jest podajnik papieru lub zakleszczy³ siê papier. Takie drukarki mog¹ tak¿e dostarczyæ informacji o konfiguracji wewnêtrznej np. jakie s¹ za³adowane fonty programowe. Drukarki dzia³aj¹ce pod NDPS z zainstalowanym agentem we w³asnej pamiêci id¹ o krok dalej, gdy¿ wystarczy je pod³¹czyæ do sieci aby sta³y siê widoczne i dostêpne dla u¿ytkowników.

Istnieje kilka mo¿liwości zabezpieczenia zasobów drukarkowych. Administratorzy mog¹ odmówiæ u¿ytkownikom lub grupie u¿ytkowników dostêpu do drukarki z ograniczonym dostêpem. Mo¿e to mieæ znaczenie np. w przypadku drukarki, w której znajduj¹ siê czyste papiery firmowe lub jakieś istotne formularze. Architektura NDPS umo¿liwia skojarzenie cech charakterystyczne zadañ wydruku z cechami drukarki. Np. administrator móg³by przydzieliæ drukarkê o wysokiej jakości do grupy projektantów a drukarkê kolorow¹ do dzia³u marketingu. Przydzielanie praw u¿ytkownikom lub grupom u¿ytkowników nie jest zadaniem przyjemnym. W nowej architekturze zaprojektowanej przez Novell zosta³o to u³atwione. Administrator tworzy agenta drukarki w taki sposób, ¿e drukarka jest dodawana do obszaru nazw NDS i pojawia siê w drzewie NDS. U¿ytkownicy z odpowiednimi prawami dostêpu do drukarki mog¹ mieæ dostêp do niej poprzez listê obiektów NDS. Przewiduje siê - wg twórcy architektury - ¿e pierwsze drukarki z zainstalowanym agentem NDPS pojawi¹ siê na rynku po premierze IntranetWare II. Mimo to wiele firm jeszcze d³ugo bêdzie u¿ywa³o drukarek nie wyposa¿onych w NDPS. Znaj¹c ten fakt firmy Novell, Xerox oraz Hewlett-Packard wbudowa³y pewn¹ kompatybilnośæ wstecz w NDPS, oferuj¹c limitowane wsparcie dla istniej¹cych drukarek i klientów, które zachowuje dotychczasowe środowisko oparte na kolejce wydruku. Klient oparty na systemie kolejkowym nie mo¿e korzystaæ z komunikacji dwukierunkowej dzia³aj¹c pod NDPS (np. nie uzyska informacji o dostêpności drukarki czy informacji o statusie) lecz mo¿e dostarczaæ zadania wydruku do drukarki z wbudowanym kontrolerem NDPS [9, 25]. Wiêcej informacji o NDPS., tu równie¿ o NDPS i tu tak¿e.

Printxchange

Printxchange jest architektur¹ opracowan¹ przez firmy Xerox, Digital i SunSoft. Jest stworzona aby umo¿liwiæ producentom drukarek, sprzedawcom i integratorom systemów rozwijaæ i wprowadzaæ na rynek kompatybilne drukarki i aplikacje. W za³o¿eniu jest znacznie bardziej uniwersaln¹ architektur¹ zarz¹dzania drukiem ni¿ architektura NDPS. Przeznaczona jest dla wielu platform sprzêtowych i systemów, aby zintegrowaæ i zunifikowaæ sposób zarz¹dzania drukowaniem. Printxchange zawiera trzy ró¿ne modu³y oprogramowania systemu opieraj¹ce siê na systemie drukowania Palladium z projektu Athena (opracowanego przez Massachusetts Institute of Technology).

Te modu³y to program klient, który inicjuje ¿¹dania systemu drukowania, program buforuj¹cy, który obs³uguje ¿¹dania systemu drukowania a tak¿e przechowuje dane do wydruku, program supervisor, który równie¿ obs³uguje ¿¹dania systemu drukowania a tak¿e kontroluje wyjście urz¹dzenia. Na ka¿dym z wêz³ów sieci mo¿e dzia³aæ jeden lub wszystkie modu³y Printxchange. Umo¿liwia to elementom Printxchange dystrybucjê i dzia³anie w wielu systemach i ró¿nych miejscach w sieci. Prinxchange zawiera aktualne wersje protoko³u ISO 10175 DPA i rozszerzenia POSIX 1387.4. Wspiera dwukierunkow¹ komunikacjê pomiêdzy modu³ami zarz¹dzania drukowaniem. Zosta³ stworzony jako niezale¿ny od protoko³ów sieciowych co pozwala na wspó³pracê z sieciami multiprotokolarnymi. Printxchange u¿ywa abstrakcyjnego sieciowego interfejsu. Ten abstrakcyjny interfejs sieciowy zosta³ stworzony po to aby wspieraæ u¿ycie ró¿nych protoko³ów sieciowych (np. TCP/IP, IPX, SPX, DECnet) [34]. Wiêcej o Printxchange, równie¿ tutaj oraztu.

3.3. Oprogramowanie drukarek sieciowych

Wraz z drukarkami sieciowymi dostarczane jest oprogramowanie, które pomaga wykorzystaæ w optymalny sposób mo¿liwości takich drukarek. Wielu producentów wprowadza w³asne rozwi¹zania firmowe czêsto o unikalnych cechach.

Producent drukarek firma QMS Inc., do urz¹dzeñ QMS 2425Ex Print System i QMS 3825 Print System do³¹cza oprogramowanie wielozadaniowe Crown, które wyposa¿a je w niezbêdne funkcje do równoczesnego wykonywania ró¿nych operacji: automatycznego prze³¹czania trybów emulacji, śledzenia wykorzystania (dla potrzeb rachunkowości czy alokowania zasobów) i in. Automatyczne prze³¹czanie trybu emulacji jest wykonywane za pomoc¹ technologii ESP (ang. Emulation Sensing Processor) opracowanej przez producenta. ESP sprawdza ka¿d¹ nadchodz¹c¹ pracê i automatycznie wybiera jej jêzyk macierzysty - co zadaniem firmy - polepsza sprawnośæ drukowania. Zwiêkszenie szybkości drukowania wielu kopii umo¿liwia funkcja Display List. Podczas gdy inne drukarki musz¹ osobno przygotowywaæ wydruk ka¿dej kopii w przypadku du¿ych prac, drukarka QMS 2425 lub 3825 pozwala zmagazynowaæ i drukowaæ pracê z pamiêci [9].

Firma Xerox do drukarki Xerox 4517mp lub innej przystosowanej do pracy w sieci do³¹cza oprogramowanie DS/P (ang. Document Services for Printing) w wersji 2.0 umo¿liwiaj¹ce zarz¹dzanie drukarkami Xeroxa i Hewlett-Packarda. Oprogramowanie to przeznaczone jest dla systemu NetWare, nie pracuje pod Windows NT i UNIX.

DS/P umo¿liwia monitorowanie stanu drukarki (w³¹cznie ze sprawdzeniem, ile papieru zosta³o w podajnikach), zarz¹dzanie wydrukiem (przestawianie prac w kolejce, ustalanie priorytetu wydruku), a tak¿e wyposa¿one jest w funkcje informowania drukuj¹cego u¿ytkownika i administratora sieci o wszystkich problemach zwi¹zanych z procesem drukowania. Oprogramowanie pozwala zorganizowaæ system rozliczeñ na podstawie kosztu poszczególnych rodzajów kartek oraz zu¿ycia tonera. Koszty te wpisywane mog¹ byæ do specjalnej bazy danych zawieraj¹cej spis wszystkich u¿ytkowników sieci wykorzystuj¹cych drukarkê.

DS/P oferuje u¿ytkownikom sieci ciekaw¹ opcjê "Best Fit". U³atwia ona wybór najlepszej w danej chwili drukarki sieciowej, analizuj¹c obci¹¿enie wszystkich drukarek w sieci oraz ich przystosowanie do danego zadania wydruku [44].

Firma Hewlett-Packard do wspó³pracy z produkowanymi przez siebie drukarkami sieciowymi stworzy³a oprogramowanie o nazwie HPJetAdmin. Jest ono dostarczane wraz z ka¿d¹ drukark¹ sieciow¹, a tak¿e zawarte w niektórych systemach operacyjnych jak np. Windows 95. Najnowsze wersje dostêpne s¹ w Internecie. HPJetAdmin usprawnia i u³atwia pracê u¿ytkowników i administratora sieci.

Umo¿liwia automatyczn¹ dystrybucjê sterowników drukarkowych. Wystarczy jeśli administrator za³aduje sterowniki do serwera plików i przyporz¹dkuje je odpowiedniej drukarce - zostan¹ automatycznie zainstalowane w komputerach, które z niej korzystaj¹. HPJetAdmin na bie¿¹co aktualizuje informacje o stanie drukarek sieciowych np. gotowa, drukowanie, brak papieru, ma³o toneru, otwarta pokrywa drukarki itp. Istnieje zdalny dostêp do wszystkich funkcji drukarki (blokowany jest panel kontrolny). HPJetAdmin zawiera narzêdzia diagnostyczne umo¿liwiaj¹ce zdalne drukowanie stron testowych, kontrolê stanu po³¹czeñ sieciowych i przegl¹d zapisów sytuacji awaryjnych sieci i serwera.

Dla u¿ytkowników pomocna mo¿e byæ bie¿¹ca informacja o stanie wydruków. Powiadomienie o zakoñczeniu wydruku wysy³ane przez HPJetAdmin jest rzeczywistym zakoñczeniem drukowania. Przed wys³aniem zadania drukowania jest mo¿liwośæ sprawdzenia czy drukarka, na któr¹ u¿ytkownik chcia³ wys³aæ dane jest aktualnie dostêpna. Po wybraniu drukarki sieciowej z listy dostêpnych drukarek przez u¿ytkownika HPJetAdmin automatycznie instaluje i uaktualnia sterowniki drukarkowe PCL. [13, 36].

3.4. Metody programowe wspomagaj¹ce wydruk w sieci

Buforowanie i kolejka wydruku

Drukarka to jeden z wolniejszych elementów zestawu komputerowego. Aby u¿ytkownik nie oczekiwa³ w bezczynności a¿ jego praca z edytora tekstu zostanie wydrukowana i aby móg³ kontynuowaæ pisanie wprowadzono buforowanie (ang. spooling). Polega ono na tym, ¿e zadanie wydruku nie jest kierowane bezpośrednio na drukarkê lecz do tymczasowego pliku w buforze serwera wydruku. Drugim powodem, dla którego wprowadzono buforowanie jest to, ¿e w danej chwili z drukarki sieciowej mo¿e chcieæ skorzystaæ kilku u¿ytkowników, a ka¿dy z nich musi zostaæ przez ni¹ obs³u¿ony.

Z buforowaniem ³¹czy siê ściśle pojêcie kolejki wydruku (ang. print queue) [rys. 3.1] czyli miejsca (z regu³y jest to osobny katalog na dysku), w którym przechowywane s¹ tymczasowo zadania wydruku z zachowaniem pewnej kolejności. Najczêściej zadania s¹ porz¹dkowane wed³ug zasady FIFO, czasami istnieje te¿ mo¿liwośæ ustalania priorytetów zadañ wydruku a tak¿e mo¿liwośæ przemieszczania zadañ w kolejce.

Rys. 3.1. Kolejka wydruku

Problem wykrywania koñca pliku

Zadanie wydruku jest to ci¹g bajtów, wysy³anych przez dan¹ aplikacjê do drukarki. W przypadku gdy jest to drukarka sieciowa, zadanie wydruku jest kierowane najpierw do kolejki wydruku a stamt¹d na drukarkê [patrz wy¿ej buforowanie i kolejka wydruku]. W jaki sposób system zarz¹dzania wydrukiem rozpozna, ¿e zadanie wydruku zosta³o ju¿ w ca³ości dostarczone?

Niektóre aplikacje tworz¹c skomplikowane obrazy graficzne wysy³aj¹ dane porcjami co mo¿e zmyliæ system, który przedwcześnie zakoñczy odbiór zadania i przeka¿e na drukarkê niekompletne informacje. W przypadku wydruków plików tekstowych mo¿liwe jest zastosowanie specjalnego znaku steruj¹cego EOF oznaczaj¹cego koniec pliku. Jeśli aplikacja wysy³aj¹ca zadanie wydruku umieści ten znak na koñcu pliku a system sterowania wydrukiem rozpozna go, to zostanie on uznany za koniec pliku. Ta technika wymaga aby oprogramowanie sieciowe analizowa³o bajt po bajcie zadania wydruku, co jest czasoch³onne a ponadto nieskuteczne w przypadku wydruku grafiki. W przypadku wyst¹pienia w ci¹gu bajtów grafiki bajtu o wartości 2610, zostanie on b³êdnie odczytany za koniec zadania.

Najskuteczniejsze, choæ nie najefektywniejsze rozwi¹zanie, wykorzystywane w wiêkszości nowoczesnych SSO polega na obserwacji aktywności aplikacji wysy³aj¹cej zadanie wydruku. Dopóki wysy³a ona kolejne porcje danych w krótkich odstêpach czasu, zak³ada siê ¿e jest to jedno zadanie wydruku. Przerwa d³u¿sza od ustalonego maksimum bêdzie automatycznie uznana za koniec zadania. Wyd³u¿a to oczekiwanie na wydruk przez u¿ytkownika o ten zadeklarowany czas. Bardzo wa¿ne jest aby czas ten nie by³ zbyt krótki, gdy¿ jak ju¿ wcześniej wspomniano, w przypadku wydruków skomplikowanej grafiki mog¹ powstawaæ przerwy miêdzy kolejno przesy³anymi porcjami danych i w przypadku, gdy któraś przerwa oka¿e siê d³u¿sza od zadeklarowanego czasu oczekiwania zadanie nie zostanie wykonane poprawnie. Problem wykrywania koñca pliku jest tak¿e rozwi¹zywany przez nowoczesne jêzyki sterowania drukiem [patrz rozdzia³ 3.1].

3.5. Sieciowe systemy operacyjne

3.5.1. Charakterystyka i podzia³ sieciowych systemów operacyjnych

Sieciowe systemy operacyjne mo¿na podzieliæ na dwie grupy. Do pierwszej nale¿¹ SSO typu peer-to-peer czyli partnerskie. Ka¿dy komputer w sieci mo¿e zachowywaæ siê zarówno jak klient jak i serwer lub jak oba te rodzaje urz¹dzeñ jednocześnie. Jedynym ograniczeniem jest to, ¿e co najmniej jeden z komputerów musi pe³niæ rolê serwera lecz oczywiście mo¿e jednocześnie byæ równie¿ klientem. Sieci partnerskie nazywane s¹ równie¿ sieciami bez dedykowanego serwera.

Praca bez wyró¿nionego, centralnego serwera zwykle o zaawansowanej technologii czyli drogiego, znacznie zmniejsza koszty za³o¿enia niewielkiej instalacji sieciowej. Po³¹czenie kilku komputerów miêdzy sob¹ mo¿e oprócz uzyskania wspólnego dostêpu do danych czy zasobów, przekszta³ciæ zespó³ u¿ytkowników w grupê robocz¹, w której mo¿na rozdzielaæ zadania. Wiêkszośæ systemów bez dedykowanego serwera oferuje pocztê elektroniczn¹, dzienny harmonogram (ang. scheduling) czy te¿ bezpośredni¹ rozmowê miêdzy u¿ytkownikami. Taki sposób pracy mo¿e byæ idealnym rozwi¹zaniem w biurach i urzêdach, przyczyniaj¹cym siê do ograniczenia zu¿ycia papieru i lepszego wykorzystania czasu pracy [39].

W przypadku sieci z dedykowanym serwerem aby skopiowaæ plik z jednej stacji roboczej na drug¹, nale¿y to wykonaæ w dwóch etapach - najpierw przenieśæ plik na serwer, a nastêpnie z serwera na docelow¹ stacjê robocz¹. W sieci bez dedykowanego serwera czynnośæ tê wykonuje siê bezpośrednio - z dysku twardego jednego komputera na dysk drugiego.

Sieæ typu peer-to-peer nie nadaje siê do wykorzystania w systemach zarz¹dzaj¹cych bazami danych. Systemy musz¹ byæ instalowane na wyró¿nionych serwerach a poza tym systemy bez dedykowanego serwera nie maj¹ mo¿liwości operowania na strumieniach transakcji danych.

W systemach z dedykowanym serwerem stosuje siê obecnie trzy metody zarz¹dzania sieciami z wieloma serwerami - obs³uga globalna, obejmuj¹ca nieograniczon¹ liczbê serwerów, obs³uga grup serwerów, zwanych domenami oraz kierowanie prac¹ pojedynczych serwerów.

Obs³uga globalna pozwala, przyk³adowo, na ustalenie dostêpu u¿ytkownika jednocześnie do wszystkich serwerów w sieci, a nie do ka¿dego osobno. Przyk³adem systemu z t¹ metod¹ zarz¹dzania sieci¹ jest NetWare 4.1.

W przypadku obs³ugi domen, grupa serwerów mo¿e pracowaæ pod kontrol¹ pojedynczego, logicznego SSO. Wewn¹trz domeny ustalenie dostêpu u¿ytkownika do wszystkich serwerów jest jednorazowe. Przyk³adem SSO stosuj¹cym obs³ugê domenow¹ jest LAN Manager firmy Microsoft [40].

Przyk³ady sieciowych systemów operacyjnych:

typu peer-to-peer (tzw. partnerskie)

z centralnym serwerem (z serwerem dedykowanym)

Funkcje zarz¹dzaj¹ce wydrukiem w SSO

Poni¿ej przedstawiono kilka wybranych sieciowych systemów operacyjnych. Wybór ich nie jest przypadkowy. Szacuje siê, ¿e wiêcej ni¿ po³owa sieci LAN na świecie pracuje pod kontrol¹ systemu NetWare firmy Novell. W poni¿szym zestawieniu podano wersjê 3.11, która funkcjonuje do dziś w wielu firmach i instytucjach oraz najnowsz¹ 4.1. Coraz bardziej popularny w Polsce staje siê system LANtastic. Prezentowana jest siódma, spolszczona wersja tego systemu. Niema³y udzia³ w rynku systemów operacyjnych maj¹ produkty firmy Microsoft. Opisywane s¹ Windows 3.11/95/NT4.0. Ka¿dy z nich zawiera funkcje sieciowe z uwzglêdnieniem drukowania w sieci. Liderem na rynku systemów wielodostêpnych jest system UNIX, a w³aściwie jego firmowe implementacje SCO UNIX oraz HP-UX. Opisano te systemy wraz ze sposobem w jaki zajmuj¹ siê drukowaniem. W zestawieniu nie brak te¿ mniej popularnych systemów. Przyk³adem takiego sieciowego systemu operacyjnego jest LANsmart. Charakteryzuj¹c systemy podano wiele informacji nie zwi¹zanych bezpośrednio z procesem drukowania w celu ukazania ró¿nic miêdzy systemami.

3.5.2. LANsmart 3.22

LANsmart jest sieciowym systemem operacyjnym typu peer-to-peer. W chwili obecnej nie ma wiêkszego znaczenia na polskim rynku. Jest bardzo elastyczny, mo¿e byæ rozbudowywany zgodnie z indywidualnymi potrzebami u¿ytkownika. Oprócz g³ównego modu³u istniej¹ te¿ programy pomocnicze:

Ka¿dy komputer pod³¹czany do sieci mo¿na w czasie instalacji oprogramowania zdefiniowaæ jako serwer plików i druku, serwer druku lub stacjê robocz¹. Do zarz¹dzania ca³¹ sieci¹ s³u¿y program NET.EXE. W menu programu znaleźæ mo¿na opcje dzielenia w³asnych zasobów, pod³¹czania zasobów innych komputerów, przesy³ania komunikatów do u¿ytkowników, zarz¹dzania i monitorowania kolejki wydruku i otwartych plików w przypadku serwera. W przypadku udostêpniania w³asnych zasobów mo¿na zdefiniowaæ has³o, po wpisaniu którego u¿ytkownicy bêd¹ mieæ dostêp do zasobów.

Wymagania systemowe:

Jednym z wymagañ systemowych jest posiadanie dowolnego adaptera firmy D-Link. Jest to zwi¹zane z tym, ¿e standardowo system LANsmart jest sprzedawany wraz z kartami sieciowymi oraz okablowaniem tej firmy, stanowi¹c ca³ościowe, tañsze rozwi¹zanie lecz mniej elastyczne jako nie korzystaj¹ce z ogólnie dostêpnych standardów.

Drukowanie w LANsmart

Tak jak w przypadku innych SSO mo¿liwe jest korzystanie z drukarek sieciowych udostêpnionych przez innych u¿ytkowników. Udostêpnianie drukarki przeprowadzane jest przy pomocy programu NETSHARE. Program ten umo¿liwia udostêpnianie tak¿e innych zasobów jak np. CD-ROM, dysk twardy itp. Udostêpnian¹ drukarkê mo¿na pod³¹czyæ do dowolnego portu równoleg³ego lub szeregowego w komputerze, na którym zainstalowane jest oprogramowanie serwera druku. Dostêp do drukarki sieciowej mo¿e byæ obwarowany has³em. Parametry drukarki sieciowej ustawia siê przy pomocy programu NETPRINT. Mo¿na tworzyæ wydruki poprzedzone nag³ówkiem, przesy³aæ dowolne kody steruj¹ce na drukarkê. Rozwi¹zania zarz¹dzania drukowaniem nie ró¿ni¹ siê od innych w podobnych SSO [18, 49].

3.5.3. LANtastic 7.0 PL

LANtastic 7.0 PL to spolonizowany sieciowy system operacyjny typu peer-to-peer. Mo¿e dzia³aæ w wersji dla DOS, Windows 3.1x lub Windows 95. Charakteryzuje siê rozbudowanymi mo¿liwościami wspó³dzielenia plików, drukarek i zasobów. Posiada wielopoziomowe zabezpieczenia systemowe oraz mo¿liwośæ integracji komputerów pracuj¹cych pod kontrol¹ ró¿nych systemów operacyjnych (DOS, Windows 3.1x/95/NT, OS/2, UNIX, MacOS, Netware 3.xx, 4.xx). LANtastic 7.0 PL posiada mo¿liwośæ wspó³dzielenia modemu przez komputery pod³¹czone do sieci, co umo¿liwia dostêp przez sieæ telefoniczn¹ do Internetu. Dostêp do sieci Internet umo¿liwia równie¿ program obs³ugi protoko³u TCP/IP uruchomiony na jednym z komputerów sieci, na którym dzia³a oprogramowanie Windows 95 oraz istnieje komutowane po³¹czenie z Internetem. Posiada równie¿ wbudowan¹ pocztê elektroniczn¹ i mo¿liwośæ rozmowy miêdzy u¿ytkownikami.

Wymagania systemowe:

DOS:

Windows 3.x:

Windows 95:

Drukowanie w LANtastic 7.0 PL

Drukowanie w środowisku LANtastic 7.0 odbywa siê w sposób opisany poni¿ej. U¿ytkownik korzystaj¹cy z danej aplikacji zleca wydrukowanie jakiś danych. Aplikacja kieruje dane na port np. LPT1. Redirektor przechwytuje kontrolê nad tymi danymi poprzez wstawienie w³asnej obs³ugi przerwania 21h DOS. Kieruje je nie na port równoleg³y, lecz do katalogu spool.net (kolejki drukowania) na dysku twardym komputera, do którego przy³¹czona jest drukarka, któr¹ u¿ytkownik "widzi" przy³¹czon¹ do portu swojego komputera.

Dalej dane kierowane s¹ do bufora w pamiêci RAM (zwykle o wielkości 512B) i st¹d przesy³ane s¹ na port, do którego przy³¹czona jest drukarka a z portu do drukarki [rys. 3.3].

Rys. 3.3. Mechanizm wydruku w LANtastic 7.0 PL

Poniewa¿ sieciowy system operacyjny LANtastic mo¿e pracowaæ na trzech ró¿nych platformach systemowych: DOS, Windows 3.1x i Windows 95 ma trzy ró¿ne interfejsy u¿ytkownika zale¿ne od wykorzystywanego systemu operacyjnego.

W przypadku systemu DOS jest to interfejs znakowy, w obu wersjach Windows - graficzny. W wersji zainstalowanej na DOS obs³uga sieci jest dokonywana poprzez wywo³anie dwóch programów: NET.EXE i NET_MGR. W przypadku wersji dla Windows zarz¹dzanie sieci¹ dokonywane jest z okna LANtastic wyposa¿onego w szereg ikon.

Mimo ¿e sieciowy system operacyjny LANtastic jest systemem typu peer-to-peer, a wiêc nie wymaga dedykowanego serwera nie jest tak prosty w obs³udze, jak poprzednie wersje, szczególnie jeśli chodzi o konfiguracjê i "dostrojenie" systemu. W obecnej postaci korzystne jest aby za pracê systemu odpowiada³ administrator lub osoba przeszkolona w zakresie obs³ugi systemu a jeśli jest to niemo¿liwe, aby co jakiś czas sieæ by³a kontrolowana przez wykwalifikowanego pracownika serwisu. Czynności zwi¹zane z drukowaniem zosta³y podzielone pomiêdzy administratora oraz zwyk³ego u¿ytkownika.

Zarz¹dzanie drukowaniem przez administratora

Dodawanie lub usuwanie drukarki

Aby mo¿liwe by³o drukowanie w sieci LANtastic najpierw nale¿y fizycznie pod³¹czyæ j¹ do komputera, bêd¹cego lub maj¹cego byæ serwerem drukowania. Nastêpnie administrator korzystaj¹c z programu NET_MGR powinien w opcji "Parametry uruchomieniowe serwera" wybraæ polecenie "Drukowanie" i na ekranie "Konfiguracja drukowania" prze³¹czyæ opcjê Drukowanie do pozycji w³¹czone.

W celu tymczasowego usuniêcia drukarki z systemu nale¿y z menu "G³ówne funkcje" programu NET wybraæ opcjê "Po³¹cz z drukarkami innych komputerów" i usun¹æ wybran¹ drukarkê klawiszem <Delete>.

Aby drukarkê usun¹æ na sta³e nale¿y zlikwidowaæ polecenie NET USE z pliku CONNECT.BAT.

Tworzenie zasobu wspó³dzielonej drukarki

W LANtastic wszystkie fizyczne elementy systemu takie jak drukarki, napêdy dysków musz¹ byæ reprezentowane przez tzw. zasoby. Zasoby s¹ reprezentowane w systemie poprzez nazwê nadawan¹ przez u¿ytkownika a w przypadku drukarek jest wymagane aby nazwa zasobu rozpoczyna³a siê od znaku "@", w celu odró¿nienia ich od zasobów napêdów dysków. Konieczne jest równie¿ określenie portu pod³¹czenia drukarki. Tworzenie zasobu wspó³dzielonej drukarki dokonywane jest poprzez program NET_MGR. W menu "Mened¿er sieci" istnieje podmenu "Zarz¹dzanie wspó³dzielonymi zasobami" gdzie mo¿na wprowadzaæ nowe zasoby drukarkowe. Z nazw¹ zasobu nale¿y skojarzyæ port, do którego jest fizycznie pod³¹czona drukarka.

Istnieje mo¿liwośæ stworzenia kilku zasobów dla jednego urz¹dzenia fizycznego. Ma to sens gdy ta sama drukarka jest u¿ywana przez ró¿nych u¿ytkowników do innych celów. Mo¿liwe jest np. ustalenie ró¿nych trybów drukowania (zagêszczony, w poziomie itp.). Ka¿dy zasób posiada swój w³asny ci¹g konfiguracji. Ci¹g konfiguracji drukarki jest grup¹ znaków steruj¹cych w formacie binarnym lub ASCII, która zostaje wys³ana do drukarki na pocz¹tku zlecenia drukowania.

Sterowanie elementami kolejki drukowania

Podczas uruchamiania serwera oprogramowanie sieci LANtastic automatycznie opró¿nia kolejkê drukowania z zadañ drukowania. Jest to ustawienie domyślne parametrów uruchomieniowych serwera lecz mo¿na je zmieniæ tak aby za ka¿dym uruchomieniem serwera administrator musia³ podaæ komendê NET QUEUE START, która oczyści kolejkê z zadañ.

Zadania wys³ane do kolejki drukowania mog¹ byæ sterowane przez u¿ytkownika, który posiada uprawnienie typu Q (uprawnienie do zarz¹dzania kolejk¹). To sterowanie dotyczy zadañ wysy³anych przez wszystkich u¿ytkowników i polega na: pokazaniu, usuwaniu, wstrzymywaniu, zwolnieniu, przegl¹daniu, kopiowaniu, drukowaniu i ustawianiu jako pilne zadania.


U¿ywanie programu Remote Print Server (RPS)

Do pakietu LANtastic 7.0 PL do³¹czony jest program RPS.EXE, instalowany wraz z innymi plikami oprogramowania sieci. Umo¿liwia on wspó³dzielenie drukarki pod³¹czonej do komputera bez konfigurowania go jako serwer. Podstawowa idea RPS polega na odci¹¿eniu serwera (przeniesienie obs³ugi drukowania na inny komputer). Program RPS mo¿e byæ uruchamiany nawet na stacjach bezdyskowych, zajmuje o wiele mniej miejsca w pamiêci od oprogramowania serwera (RPS 9 kB, serwer ok. 50 kB). Aby uruchomiæ RPS w sieci musi dzia³aæ co najmniej jeden serwer. Na dysku twardym serwera znajduje siê kolejka drukowania zaś drukarka pod³¹czona jest do komputera, na którym uruchomiony jest program RPS. Mechanizm wydruku jest podobny do tego z rysunku 3.3 z t¹ ró¿nic¹, ¿e buforowanie strumienia wejściowego drukowania odbywa siê na serwerze a buforowaniestrumienia wyjściowego drukowania przeprowadzane jest na komputerze z uruchomionym RPS. Program RPS pobiera dane z kolejki drukowania na serwerze i przenosi je do bufora w pamiêci RAM komputera, na którym sam dzia³a [rys. 3.4].

Rys. 3.4. Mechanizm RPS

Ustawienie opcji opró¿niania bufora

W systemie LANtastic istnieje mo¿liwośæ ustawienia opcji opró¿niania bufora drukowania (ang. Immediate despooling). Umo¿liwia to serwerowi rozpoczêcie przekazywania zlecenia z bufora do druku, zanim wszystkie informacje zosta³y zapisane na jego dysk. Jest to szczególnie pomocne w przypadku drukowania du¿ych plików, poniewa¿ nie trzeba czekaæ na opró¿nienie bufora z ca³ego pliku, zanim zacznie siê jego wydruk [rys. 3.5]. Najmniejsza porcja danych jaka jest przesy³ana od razu do wydruku jest równa rozmiarowi pakietu sieciowego, któr¹ mo¿na ustaliæ poprzez zmianê wartości parametru PACKET_SIZE i INITIAL_SEND_SIZE w programie NET_MGR. Najczêściej stosowana wielkośæ pakietu, dopuszczana równie¿ przez standard Ethernet wynosi 1500 bajtów.

Rys. 3.5. Natychmiastowe opró¿nianie bufora drukowania

Rozwi¹zanie to jednak posiada równie¿ wadê w przypadku drukowania z niepoprawnie napisanych aplikacji. Źle napisane programy po skoñczeniu wysy³ania danych tekstowych do druku nie zamykaj¹ portu drukowania [patrz rozdzia³ 3.4]. Koñczy siê to tym, ¿e oprogramowanie sieciowe nie wie czy ju¿ nadesz³y wszystkie dane i czeka w nieskoñczonośæ. Gdy taka sytuacja ma miejsce w przypadku zastosowania opcji opró¿niania bufora to zadania wydruku znajduj¹ce siê w kolejce za jeszcze nie wydrukowanym zadaniem nies³usznie bêd¹ oczekiwaæ równie¿ w nieskoñczonośæ. Otrzymamy sytuacjê gdzie źle napisana aplikacja bêdzie mia³a wp³yw na innych u¿ytkowników chc¹cych coś wydrukowaæ.

Jedynym rozwi¹zaniem tego problemu jest zastosowanie parametru TIMEOUT, który określa czas jaki serwer druku bêdzie czeka³ na kolejne dane. Bardzo wa¿ne jest ustawienie odpowiedniej wartości tego parametru, która z jednej strony nie mo¿e byæ zbyt ma³a, gdy¿ niektóre aplikacje potrzebuj¹ dośæ du¿o czasu na przygotowanie kolejnych porcji danych do wydruku (np. Excel) z drugiej zaś strony nie mo¿e byæ zbyt du¿a, bo nieefektywnie bêdzie wykorzystany czas na drukowanie. W pierwszym przyk³adzie na rysunku 3.8 mamy do czynienia ze zbyt ma³¹ wartości¹ parametru TIMEOUT. Jak widaæ aplikacja 1 nie zakoñczy³a jeszcze drukowania a ju¿ zaczê³a drukowaæ aplikacja 2. W efekcie uzyskamy wydruk mieszany, czyli po danych z pierwszej aplikacji pojawi¹ siê dane z drugiej a nastêpnie znów z pierwszej. W przyk³adzie drugim wartośæ parametru TIMEOUT ma zbyt du¿¹ wartośæ. Mimo ¿e aplikacja 1 zakoñczy³a ju¿ wydruk, aby aplikacja 2 zaczê³a drukowaæ musi min¹æ 20 jednostek czasu [rys. 3.6]. Najczêściej optymalna wartośæ parametru TIMEOUT wynosi 15.

Rys. 3.6. Parametr TIMEOUT

Obs³uga drukowania przez u¿ytkownika

Wykonywanie nowego pod³¹czenia drukarki

Pod³¹czenie drukarki w systemie LANtastic 7.0 PL polega na przypisaniu zasobu drukarkowego (najczêściej wystêpuj¹cego na innym komputerze) do logicznego portu drukarkowego. Mo¿na tego dokonaæ korzystaj¹c z programu NET. Z menu "G³ówne funkcje" wybraæ nale¿y "Pod³¹cz do drukarek innych komputerów" aby wykonaæ tymczasowe pod³¹czenie.

Mo¿liwe jest pod³¹czenie drukarki na sta³e, s³u¿y temu opcja "Uczyñ obecne pod³¹czenia sta³ymi" z menu "Zarz¹dzanie sta³ymi pod³¹czeniami", które znajduje siê w g³ównym menu programu NET.

U¿ywanie istniej¹cego pod³¹czenia drukarki

Jeśli u¿ytkownik pracuje na komputerze, na którym wcześniej dokonano pod³¹czenia jakiejkolwiek drukarki ma on mo¿liwośæ wysy³ania zadañ do wydruku z ró¿nych aplikacji. Wa¿ne jest aby dana aplikacja by³a by tak skonfigurowana aby wydruki by³y kierowane na ten sam port logiczny, do którego zosta³ pod³¹czony zasób drukarkowy jakiegoś innego komputera. Wówczas gdy u¿ytkownik wyda komendê wydrukowania danych z tej aplikacji, dane te zostan¹ przes³ane do wspó³dzielonej drukarki.

Anulowanie pod³¹czenia drukarki

Aby usun¹æ pod³¹czenia drukarki nale¿y w menu "Pod³¹cz do drukarek innych komputerów" z menu "G³ówne funkcje" programu NET wybraæ odpowiednie pod³¹czenie i nacisn¹æ klawisz <Delete> [19, 20, 21, 22, 31]. Wiêcej o systemie LANtastic, tutaj równie¿.

3.5.4. NetWare 3.11

Novell NetWare 3.11 jest wielodostêpnym, wielozadaniowym sieciowym systemem operacyjnym z dedykowanym serwerem. W odró¿nieniu od takich SSO jak LANsmart czy LANtastic zastêpuje w pe³ni DOS. Cech¹ charakterystyczn¹ systemów NetWare jest wspó³praca zmodu³ami ³adowalnymi NLM (ang. NetWare Loadable Modules), rozszerzaj¹cymi podstawowe mo¿liwości systemu. Jakikolwiek modu³ mo¿na w dowolnym momencie zainstalowaæ lub usun¹æ bez wy³¹czania serwera. NetWare 3.11 jest w pe³ni 32-bitowym systemem operacyjnym, umo¿liwia obs³ugê do 250 u¿ytkowników przy pomocy jednego dedykowanego serwera.

Jedn¹ z wa¿niejszych cech NetWare jest wsparcie dla innych systemów operacyjnych. Oznacza to ¿e serwer, na którym zainstalowane jest oprogramowanie NetWare mo¿e komunikowaæ siê ze stacjami roboczymi, na których dzia³aj¹ inne systemy operacyjne. NetWare wspiera w ten sposób DOS, Windows, OS/2 oraz UNIX.

Jedn¹ z przyczyn, dla których NetWare jest popularny w środowiskach sieci lokalnych jest jego wydajnośæ. Wynika ona g³ównie z tego, ¿e bez pośrednictwa DOS wykorzystuje zaawansowane mo¿liwości procesorów w serwerach. J¹dro systemu jest wielozadaniowe i wielow¹tkowe, co oznacza mo¿liwośæ pracy serwera z wieloma u¿ytkownikami i wysok¹ wydajnośæ w chwilach, kiedy system jest mocno obci¹¿ony.

NetWare jest systemem zapewniaj¹cym wysokie bezpieczeñstwo i pewnośæ danych. Istniej¹ zabezpieczenia dostêpu do zasobów poprzez has³o, a tak¿e ograniczenia dostêpu poprzez odpowiednie prawa. W celu zapewnienia niezawodności przechowywania danych wprowadzono mechanizmy tolerancji b³êdów systemowych (ang. System Fault Tolerance). Mo¿liwe jest zdublowanie dysku twardego (ang. Mirroring) co powoduje ¿e dane fizycznie znajduj¹ siê w dwóch miejscach, a tak¿e kontrolera dysku (ang. Duplexing) co zapewnia poprawny zapis na dysk w przypadku uszkodzenia kontrolera. Standardowo NetWare dubluje katalog podstawowy oraz tablicê alokacji plików, korzysta z systemu śledzenia transakcji (ang. Transaction Tracking System), który chroni przed niekompletnym zapisem. System NetWare umo¿liwia równie¿ monitorowanie zasilacza awaryjnego.

Wymagania systemowe dla serwera: komputer z procesorem min. 80386, dla stacji roboczej komputer z procesorem min. 8088.

Drukowanie w NetWare 3.11

W systemie NetWare 3.11 s¹ zdefiniowane trzy rodzaje osób, które maj¹ ró¿ne mo¿liwości zarz¹dzania drukowaniem. Osob¹, która posiada najwiêcej uprawnieñ, w tym równie¿ zwi¹zanych z drukowaniem jest administrator systemu. Posiada on pe³ne prawa do zarz¹dzania drukowaniem, ma mo¿liwośæ wykorzystania wszelkich mechanizmów do³¹czonych do systemu.

Administrator poprzez nadanie odpowiednich praw wyznacza operatora kolejki. Jest to kolejna uprzywilejowana osoba w systemie, która mo¿e zarz¹dzaæ zadaniami druku innych u¿ytkowników (usuwaæ zadania z kolejki, zmieniaæ ich kolejnośæ itp.).

Wszyscy pozostali s¹ zwyk³ymi u¿ytkownikami, nie posiadaj¹ takich uprawnieñ jak administrator czy operator kolejki.

System NetWare umo¿liwia pod³¹czenie drukarki do serwera plików, stacji roboczej jak równie¿ bezpośrednio do sieci. Pod³¹czenie do serwera plików wymaga zainstalowania na nim programowego serwera druku. W przypadku NetWare 3.11 jest nim modu³ PSERVER.NLM. W przypadku du¿ego obci¹¿enia serwera plików mo¿liwe jest przeniesienie obs³ugi drukowania na stacjê robocz¹. Takie rozwi¹zanie ma sens równie¿ wtedy, gdy serwer plików znajduje siê daleko od u¿ytkowników czêsto korzystaj¹cych z drukarki. W takim przypadku drukarka zostaje pod³¹czona do stacji roboczej i uruchamiany jest tam program RPRINTER.EXE.

Je¿eli drukarka posiada kartê sieciow¹, to mo¿e byæ pod³¹czona bezpośrednio do kabla sieciowego z ominiêciem z³¹cz równoleg³ych i szeregowych co przyspiesza transmisjê danych. Do drukarki wyposa¿onej w kartê sieciow¹ do³¹czone jest specjalistyczne oprogramowanie, które wspó³pracuje z konkretn¹ wersj¹ systemu NetWare.

Zarz¹dzanie drukarkami

Do zarz¹dzania drukarkami i drukiem w ogólności projektanci systemu NetWare przewidzieli trzy programy: PCONSOLE, PRINTCON i PRINTDEF.

PCONSOLE.EXE - jest programem us³ugowym konsoli. U¿ywany jest do tworzenia, konfigurowania i monitorowania kolejek drukowania, serwerów drukowania i wspólnie u¿ywanych drukarek sieciowych. Znajduje siê w katalogu SYS:PUBLIC, a wiêc mo¿e byæ u¿ywany w ograniczonym zakresie przez zwyk³ych u¿ytkowników sieci. Przy pomocy PCONSOLE administrator mo¿e uzyskaæ nastêpuj¹ce informacje dotycz¹ce kolejek drukowania:

Program PCONSOLE umo¿liwia równie¿ wprowadzanie szeregu ustawieñ i zmian dotycz¹cych zadañ drukowania, u¿ytkowników kolejki a tak¿e operatorów kolejki. Czynności zwi¹zane z zadaniami drukowania, które mo¿e wykonywaæ administrator to: opóźnianie danego zadania, usuwanie go z kolejki, zmiana kolejności zadañ itp. Administrator ma równie¿ uprawnienia do ustalania operatorów kolejki a tak¿e u¿ytkowników, którzy bêd¹ mogli korzystaæ z danej kolejki drukowania.

PRINTDEF.EXE - jest programem do wyświetlania informacji o urz¹dzeniach drukuj¹cych oraz przygotowania formularzy. Formularz określa wymiary papieru do druku. Posiada równie¿ swoj¹ nazwê i numer. Informacje te s¹ później wykorzystywane przez takie komendy systemu, jak NPRINT i CAPTURE. Przy pomocy programu PRINTDEF administrator mo¿e tak¿e wstêpnie ustaliæ parametry wydruku jak równie¿ zdefiniowaæ parametry i tryby pracy drukarek.

PRINTCON.EXE - jest programem do określania wzoru wydruku (ang. print job configuration). Określa on takie parametry wydruku, jak: liczba kopii, sposób drukowania nag³ówka itp. Zdefiniowane w programie PRINTCON wzory wydruku mog¹ byæ potem u¿ywane przez takie komendy systemu, jak NPRINT i CAPTURE. Z programu PRINTCON mo¿e równie¿ korzystaæ zwyk³y u¿ytkownik.

Wysy³anie zadañ druku w NetWare 3.11

Ka¿dy u¿ytkownik, który posiada dostêp do kolejki drukowania, a co za tym idzie do drukarki sieciowej mo¿e wydrukowaæ w³asne zadanie wydruku. S³u¿y do tego polecenie systemowe NPRINT. Ta metoda pozwala na wydruk prostego pliku tekstowego, który nie musi byæ formatowany. W wiêkszości przypadków u¿ytkownik korzysta z programów u¿ytkowych, takich jak edytor tekstu czy baza danych i chcia³by z nich uzyskaæ wydruk. Niektóre aplikacje np. WordPerfect potrafi¹ wysy³aæ zadania wydruku nie na port drukarki, tylko bezpośrednio do kolejki drukowania NetWare. Mimo to wiêkszośæ aplikacji kieruje zadania wydruku bezpośrednio na port drukarki. W takiej sytuacji wynika potrzeba skierowania danych wysy³anych na port do kolejki drukowania. S³u¿y temu komenda CAPTURE. Przywrócenie stanu poprzedniego po u¿yciu CAPTURE s³u¿y polecenie ENDCAP [26]. Strona WWW firmy Novell.

3.5.5. NetWare 4.1

NetWare 4.1 jest najnowsz¹ wersj¹ sieciowego systemu operacyjnego firmy Novell. Wprowadzono do niej sporo istotnych zmian w stosunku do starszych wersji, szczególnie zwi¹zanych z now¹ obiektow¹ baz¹ danych (ang. NetWare Directory Services), systemem pamiêci o du¿ej pojemności oraz nowym graficznym interfejsem u¿ytkownika. Zarz¹dzanie drukowaniem równie¿ uleg³o zmianie, nie s¹ to jednak zmiany rewolucyjne. Najnowsza wersja NetWare zapewnia obs³ugê do tysi¹ca u¿ytkowników przez jeden serwer. Poprzez zastosowanie obiektowej bazy danych, u¿ytkownicy zg³aszaj¹ siê jeden raz do sieci, a nie do ka¿dego z serwerów plików osobno. Ka¿dy zasób sieci jest obiektem, do którego ka¿dy u¿ytkownik mo¿e mieæ prawa dostêpu lub nie. Koncepcja obiektowej bazy danych staje siê schematem organizacyjnym dla ca³ej sieci komputerowej tworz¹c now¹, jednolit¹ strukturê.

W nowej wersji NetWare oprócz zgodnej ze starszymi wersjami metody wydawania poleceñ systemu dodano interfejs graficzny. U¿ytkownicy i administrator mog¹ wydawaæ polecenia wskazuj¹c odpowiednie obiekty na ekranie, zamiast zg³êbiaæ arkana poleceñ wpisywanych z klawiatury. NetWare 4.1 posiada wbudowan¹ kompresjê dysku, rozbudowane mechanizmy bezpieczeñstwa i śledzenia sieci, poprawione monitorowanie i zarz¹dzanie sieci¹, mechanizm migracji plików polegaj¹cy na tym, i¿ rzadko wykorzystywane pliki mog¹ byæ automatycznie przenoszone na dodatkowe nośniki. Najnowsza wersja NetWare jest instalowana z CD-ROM, posiada równie¿ wbudowany mechanizm obs³ugi CD-ROM i innych formatów dysków optycznych.

Drukowanie w NetWare 4.1

Drukowanie i zarz¹dzanie drukowaniem w wersji 4.1 nie ró¿ni siê wiele od tych z wersji 3.11. Poni¿ej zostan¹ wskazane tylko ró¿nice, bez powielania informacji z poprzedniej wersji.

W systemie NetWare 3.11 zdefiniowane by³y pojêcia administratora systemu, operatora kolejki i u¿ytkownika. W najnowszym systemie dodano jeszcze pojêcie operatora serwera druku. Operator serwera druku to u¿ytkownik, któremu administrator przydzieli³ uprawnienie zarz¹dzania serwerem drukowania. Operator serwera druku ma prawo tworzyæ kolejki drukowania, zarz¹dzaæ nimi oraz przypisywaæ je do ró¿nych drukarek sieciowych.

System NetWare 4.1 umo¿liwia pod³¹czenie drukarki (tak jak w przypadku starszej wersji) do serwera plików, stacji roboczej jak równie¿ bezpośrednio do sieci. Pod³¹czenie do serwera plików wymaga zainstalowania na nim programowego serwera druku, którym jest modu³ PSERVER.NLM. Ró¿nica miêdzy opisywanymi w pracy dwoma wersjami polega na tym, ¿e w wersji 3.x mo¿liwe jest uruchomienie tylko jednej kopii modu³u PSERVER.NLM, a w wersji 4.x ten modu³ NLM mo¿e byæ ³adowany kilkakrotnie. Umo¿liwione jest tym samym osi¹gniêcie wiêkszej liczby po³¹czeñ i us³ug.

W przypadku gdy drukarka ma byæ do³¹czona do stacji roboczej uruchamiany jest na niej program rezydentny NPRINTER.EXE, posiadaj¹cy wiêksze mo¿liwości od programu RPRINTER.EXE wykorzystywanego w starszej wersji systemu.

W NetWare 4.1 wprowadzono pomocniczy program us³ugowy PSC.EXE, który umo¿liwia dokonanie tych samych zmian, które mo¿na uzyskaæ za pomoc¹ programu PCONSOLE, z t¹ jedn¹ ró¿nic¹ ¿e komendy wydawane s¹ z linii poleceñ.

Wprowadzono równie¿ program pomocniczy NETUSER.EXE. Przeznaczony jest on do ³atwiejszego wykonywania zadañ u¿ytkowników przez umieszczenie ich w menu o ³atwym w obs³udze formacie. Za pomoc¹ tego programu mo¿na m.in. wi¹zaæ porty z drukarkami lub kolejkami drukowania, zarz¹dzaæ zadaniami drukowania.

Najwa¿niejsz¹ zmian¹ jakościow¹ w zarz¹dzaniu drukowaniem jest wprowadzenie programu NWADMIN przeznaczonego dla środowiska Windows. W przyjaznym dla u¿ytkownika, graficznym środowisku mo¿liwe jest wykonanie tych czynności, które w wersji 3.11 musia³y byæ wykonywane z u¿yciem programów: PCONSOLE, PRINTDEF, PRINTCON. Przy zmianie wersji systemu z 3.x na 4.x mo¿liwe jest automatyczne zast¹pienie starego systemu drukowania nowym. Do uaktualnienia s³u¿y modu³ PUPGRADE.NLM [8]. Informacje techniczne Novell.

3.5.6. Unix (HP-UX, SCO UNIX)

System operacyjny UNIX opracowany zosta³ w 1969 roku i rozwijany we wczesnych latach siedemdziesi¹tych w AT&T Bell Laboratories, przez Kena Thompsona i Denisa Ritchie. Jest obecnie najbardziej rozpowszechnionym wielodostêpnym, wielozadaniowym systemem operacyjnym. Jest systemem przeznaczonym dla wielu u¿ytkowników, zawiera mechanizmy sieciowe i rozproszone systemy plików. Po udostêpnieniu przez firmê AT&T kodu źród³owego systemu UNIX uniwersytetom i placówkom naukowym powsta³o wiele odmian tego systemu (np. Linux).

System operacyjny UNIX nie jest typowym sieciowym systemem operacyjnym. Powsta³ z myśl¹ o wykorzystaniu go w architekturze serwer-terminal, jednak wraz ze wzrostem popularności sieci lokalnych oraz Internetu zosta³ równie¿ do nich przystosowany. Od pocz¹tku posiada³ pewien zasób poleceñ, które maj¹ zastosowanie w sieciach rozleg³ych np. telnet, rlogin. Wiêkszośæ implementacji UNIX zawiera w sobie protoko³y TCP/IP oraz wsparcie dla standardu Ethernet, co w du¿ym stopniu upraszcza tworzenie sieci w środowisku opartym na systemie UNIX.

Wymagania systemowe (SCO-UNIX):

System plików

W systemie UNIX istniej¹ 3 rodzaje plików :

Urz¹dzenia zewnêtrzne, takie jak drukarka reprezentowane s¹ w systemie UNIX jako pliki specjalne. S¹ one zgrupowane w katalogu /dev. Istnieje kilka podkatalogów tego katalogu:

dsk, rdsk - dyski magnetyczne,

ct, rct - taśmy magnetyczne, "cartridge tape devices",

mt, rmt - taśmy magnetyczne, "real tape devices",

lpx - drukarki (gdzie x = 0,1,2,3),

ptym,pty - pseudoterminale,

ttyxpy -terminale.

Pliki specjalne określaj¹ metodê dostêpu do urz¹dzeñ we/wy, które reprezentuj¹. Zapis w pliku specjalnym jest przez system przekszta³cany na zapis kierowany do konkretnego urz¹dzenia (podobnie odczyt), o ile urz¹dzenie jest go w stanie wykonaæ. Istniej¹ dwa rodzaje plików specjalnych dotycz¹cych urz¹dzeñ: blokowe i znakowe. W blokowych plikach specjalnych urz¹dzenie jest widziane jako abstrakcyjna tablica bloków danych o sta³ej d³ugości (zazwyczaj 512, 1024 lub 2048 bajtów) natomiast w znakowych plikach specjalnych urz¹dzenie jest widziane jako abstrakcyjna tablica znaków (bajtów). Drukarka jest reprezentowana w systemie operacyjnym poprzez plik znakowy. Wykonywane operacje we/wy mog¹ siê odnosiæ zarówno do bardzo ma³ych (pojedyncze znaki), jak i bardzo du¿ych porcji danych.

Plik specjalny ma swój i-wêze³ czyli wêze³ informacyjny pliku. I-wêze³ to tablica, w której odpowiednie pole zawiera numer urz¹dzenia, bêd¹cy indeksem innej tablicy, któr¹ j¹dro systemu stosuje do odszukania procedury stanowi¹cej podprogram obs³ugi danego urz¹dzenia (ang. driver).

Drukowanie w systemie UNIX

Podsystem zarz¹dzania wydrukami

System UNIX zapewnia jednoczesn¹ obs³ugê wielu drukarek pod³¹czonych do komputera. Ich prac¹ zarz¹dza Podsystem Zarz¹dzania Wydrukami (PZW; ang. spooler service), którego g³ówny proces pracuje jako proces drugoplanowy. Poniewa¿ z drukarek mo¿e korzystaæ wielu u¿ytkowników, prace do wydruku umieszczane s¹ w kolejkach drukowania do wskazanych drukarek i tam czekaj¹ na realizacjê. PZW to zestaw systemowych środków i poleceñ kontroluj¹cych obs³ugê wydruków. Sk³adaj¹ siê na niego nastêpuj¹ce elementy:

polecenia:

/usr/bin/:cancel, disable, enable, lp, lpr, lpstat,

/usr/lib/: lpadmin, accept, reject, lpshut, lpsched, lpmove.

pliki i katalogi ( w ró¿nych odmianach UNIX-a nazwy mog¹ siê nieco ró¿niæ); poni¿ej wymieniono istotniejsze z nich:

/usr/spool/lp/schedlock - plik-wskaźnik aktywności PZW,

/usr/spool/lp/model/ - modele interfejsów drukarek.

W wersji HP-UX:

/usr/spool/lp/class/ - klasy zainstalowanych drukarek,

/usr/spool/lp/interface/ - interfejsy (zainstalowane modele),

/usr/spool/lp/request/ - kolejki wydruków,

/usr/spool/lp/member/ - lista zainstalowanych drukarek,

/usr/spool/lp/fonts/ - pliki z definicjami znaków.

W wersji SCO UNIX:

/usr/spool/lp/admins/lp/classes/ - klasy zainstalowanych drukarek,

/usr/spool/lp/admins/lp/interfaces/ - interfejsy drukarek,

/usr/spool/lp/admins/lp/printers/ - opisy zainstalowanych drukarek,

/usr/spool/lp/requests/ - kolejki wydruków.

Wiêkszośæ z poleceñ dotycz¹cych drukarek w systemie UNIX jest u¿ywana przez administratora systemu. U¿ytkownicy korzystaj¹ tylko z polecenia lp i cancel.

Model interfejsu drukarki

Z ka¿d¹ zainstalowan¹ w systemie UNIX drukark¹ jest zwi¹zany systemowy interfejs drukarki, pośrednicz¹cy pomiêdzy poleceniami drukowania a drukark¹. Jest to skrypt pow³oki (ang. shell) zapisany w podkatalogu interface(s), opisuj¹cy podstawowe funkcje drukarki i sposób realizacji na niej wydruków. Jest on kopi¹ modelu interfejsu drukarki wskazanego podczas instalacji drukarki, z t¹ ró¿nic¹, ¿e ma nazwê zainstalowanej drukarki. Nazwy zdefiniowanych w nim funkcji mog¹ byæ u¿ywane w poleceniu lp (po opcji -o). Dla wielu drukarek dostêpnych na rynku system UNIX zawiera gotowe modele. Dla niestandardowych, nie opisanych w systemie, przed zainstalowaniem nale¿y zdefiniowaæ ich model lub u¿yæ modelu o nazwie dumb, nadaj¹cego siê do ka¿dej drukarki (wymaga on tylko aby drukarka umia³a obs³ugiwaæ znaki: nowej linii, powrotu karetki i zmiany strony).

Instalacja drukarek (czynnośæ tê wykonuje administrator)

Drukarki w zale¿ności od tego jakimi z³¹czami dysponuj¹ mo¿na pod³¹czaæ przez ³¹cze równoleg³e (typowe pod³¹czenie) lub terminalowe ³¹cza szeregowe. £¹cze takie nale¿y skonfigurowaæ a nastêpnie dokonaæ w³aściwej instalacji drukarki za pomoc¹ polecenia lpadmin lub wykorzystuj¹c odpowiedni program administracyjny (w zale¿ności od wersji UNIX-a - sam, sysadm/sysadmsh ).

Wynikiem instalacji drukarki jest przyporz¹dkowanie jej odpowiedniego ³¹cza systemowego i nadanie unikatowego identyfikatora np. printer1, laser, iglowka itp.

Skonfigurowanie portu równoleg³ego drukarki mo¿e byæ wykonane na dwa sposoby:

W obu przypadkach wyświetlone zostan¹ komunikaty, które podaj¹ jakie porty równoleg³e s¹ dostêpne w systemie, a nastêpnie menu s³u¿¹ce do w³aściwej konfiguracji portu. Efekt instalacji bêdzie dostêpny po ponownym za³adowaniu systemu. Z chwil¹ gdy dane ³¹cze jest ju¿ skonfigurowane, odpowiadaj¹cy mu plik specjalny (np. /dev/lp1) mo¿e byæ wskazany do instalacji drukarki w systemie.

Po wcześniejszym skonfigurowaniu ³¹czy jest mo¿liwe oddanie drukarki pod kontrolê systemu UNIX. W przypadku SCO UNIX najprostszym sposobem zainstalowania drukarki jest wykorzystanie programu sysadmsh. Po wywo³aniu tego programu w menu g³ównym nale¿y wybraæ opcjê Printers. Ta opcja zawiera podopcjê Configure, która daje mo¿liwośæ w³aściwego skonfigurowania drukarki. Mo¿na tutaj podaæ opis instalowanej drukarki, modyfikowaæ parametry domyślne, ustawiaæ takie parametry jak: gêstośæ druku, szerokośæ i wysokośæ strony itp., określiæ sposób zachowania siê PZW w sytuacjach wyst¹pienia b³êdów a tak¿e określiæ u¿ytkowników, którzy bêd¹ mogli korzystaæ z tej drukarki.

Po określeniu ustawieñ w podopcji Configure nale¿y jeszcze ustaliæ opcje w menu Schedule. Aby zainstalowana drukarka mog³a przyjmowaæ i realizowaæ wydruki, niezbêdne jest wybranie w tym menu opcji Accept i Enable.

Sprawdzanie statusu i zmiana konfiguracji drukarki (SCO UNIX)

Do sprawdzania statusu drukarki s³u¿y polecenie lpstat -t. W przypadku gdy spooler jest uruchomiony a drukarka nie jest pod³¹czona fizycznie do komputera administrator uzyska taki oto komunikat systemu:

scheduler is running

no system default destination

W takiej sytuacji nale¿y pod³¹czyæ drukarkê do odpowiedniego portu i sprawdziæ poprawnośæ po³¹czenia fizycznego poprzez wydanie np. takiej komendy:

date > /dev/lp0

lub echo test > /dev/lp1

Pierwsze powoduje wyprowadzenie bie¿¹cej daty na drukarkê , drugie wydrukowanie s³owa test.

Wstrzymanie us³ugi drukowania mo¿na dokonaæ u¿ywaj¹c polecenia lpshut. System wyświetli nastêpuj¹cy komunikat :

Print services stopped.

Ustalenie drukarki jako drukarka domyślna: lpadmin -dlp0 (lp0 jest nazw¹ zasobu drukarkowego). Podczas drukowania poleceniem lp nie trzeba podawaæ nazwy (identyfikatora drukarki). Zezwolenie na przyjmowanie zleceñ wydruku: accept lp0. System wyświetli:

destination "lp0" now accepting requests.

Uaktywnienie drukarki, pozwolenie na drukowanie zleceñ od u¿ytkowników: enable lp0. Przekazanie zlecenia kierowanego na drukarkê (lp0) do drukarki (lp1) lpmove lp0 lp1. Od³¹czenie drukarki od systemu: lpadmin -xlp0.

Wy³¹czenie spoolera: lpshut. Aby uzyskaæ pe³en obraz stanu drukarki nale¿y wydaæ polecenie: lpstat -t -l. Czynności omówione powy¿ej mog¹ byæ wykonane z wykorzystaniem procedury wspomagaj¹cej sysadmsh [17, 23].

Drukowanie przez u¿ytkowników

Drukowanie mo¿e odbywaæ siê na drukarkach ogólnodostêpnych albo na lokalnych drukarkach terminala. Drukarki ogólnodostêpne w systemie UNIX to takie drukarki, które znajduj¹ siê pod kontrol¹ Podsystemu Zarz¹dzania Wydrukami (PZW) i z których mog¹ korzystaæ wszyscy u¿ytkownicy systemu. Drukarki takie posiadaj¹ swoje systemowe nazwy, przez które mo¿na je identyfikowaæ i wskazywaæ w poleceniach obs³ugi wydruków. Spośród zainstalowanych drukarek mo¿na wyodrêbniæ jedn¹ drukarkê domyśln¹, której nazwy nie trzeba podawaæ w poleceniu lp. Do wyprowadzania wydruków s³u¿y polecenie lp, maj¹ce ogóln¹ postaæ:

lp [-opcje] nazwa_pliku

Typowe argumenty i opcje polecenia lp:

-d miejsce_wydruku - określenie systemowej nazwy drukarki lub klasy drukarek;

-n l_kopii - określenie liczby kopii wydruku;

-o tryb - określenie trybu druku, zdefiniowanego w modelu danej

drukarki.

Po wprowadzeniu polecenia lp realizacja wydruku jest wykonywana jako proces drugoplanowy, w wyniku czego u¿ytkownik ma komputer dostêpny do dalszej pracy. Po zatwierdzeniu polecenia lp klawiszem <Enter> system PZW potwierdza przyjêcie zadania wydruku poprzez podanie komunikatu ekranowego postaci:

request id is miejsce_wydruku-numer (n files)

gdzie numer jest unikatowym numerem ustalanym przez system PZW potrzebnym dla rozró¿nienia zadañ wydruku.

np. request id is lpt1-453 (1 file)

Pomimo i¿ niektóre terminale znakowe mog¹ obs³ugiwaæ drukarki pod³¹czone lokalnie, system UNIX nie obs³uguje bezpośrednio tego typu drukarek z nastêpuj¹cych powodów:

Problem drukowania na lokalnych drukarkach ma dwa ró¿ne rozwi¹zania:

W przypadku gdy terminal potrafi odpowiednimi sekwencjami znaków prze³¹czaæ strumieñ danych przychodz¹cych z komputera, to mo¿liwe jest przy³¹czenie do terminala drukarki, która nie bêdzie widziana przez system operacyjny i drukowanie na niej dziêki prze³¹czeniu strumienia z ekranu na drukarkê.

Gdy terminal takich mo¿liwości nie posiada jedynym rozwi¹zaniem jest zainstalowanie w komputerze specjalnego sterownika ³¹czy szeregowych. W takim przypadku drukarki do³¹czone lokalnie do terminali mog¹ byæ dostêpne z poziomu systemu operacyjnego jako pseudoterminale (np. o nazwie /dev/ttya1p) pracuj¹ce równolegle z obs³ug¹ ekranu terminala i skojarzone z portami terminala s³u¿¹cymi do pod³¹czania drukarek lokalnych. Je¿eli na ³¹czach tych pseudoterminali zostan¹ w systemie zainstalowane drukarki, to bêd¹ one traktowane przez system jak drukarki pod³¹czone przez wydzielone terminalowe ³¹cza szeregowe. Do tak zainstalowanych drukarek mo¿na kierowaæ zadania wydruku poleceniem lp w taki sam sposób, jak do drukarek ogólnodostêpnych, pracuj¹cych na wyodrêbnionych ³¹czach [17, 23].

3.5.7. Windows 3.11 (Windows for Workgroups)

Windows 3.11 jest sieciowym systemem operacyjnym typu peer-to-peer. Ró¿ni siê od innych systemów tego typu przede wszystkim tym, ¿e nie jest jedynie sieciow¹ nak³adk¹ na system operacyjny, lecz kompletnym środowiskiem pracy.

System Windows for Workgroups wykorzystuje protokó³ NetBEUI firmy Microsoft, mo¿e te¿ skorzystaæ ze sterowników do MS LAN Managera, które bardzo czêsto dodawany jest do kart sieciowych. Jest te¿ mo¿liwośæ wykorzystywania protoko³u IPX/SPX, opcjonalnie z NetBIOS-em oraz wspó³pracy ze sterownikami ODI. Nie ma bezpośredniej mo¿liwości korzystania z protoko³u TCP/IP, choæ mo¿na ten protokó³ pod³¹czyæ korzystaj¹c z ODI. WfW pozwala na skonfigurowanie mo¿liwości równoczesnej pracy w dwu sieciach - drug¹ mo¿e byæ m.in. Novell NetWare, Banyan VINES, DEC Pathworks, IBM OS/2 LAN Server czy Artisoft LANtastic.

Wymagania systemowe:

W WfW nie istniej¹ konta u¿ytkowników indywidualnych, lecz ka¿dy komputer w sieci posiada odrêbn¹ nazwê. Dostêp do niego mo¿na zablokowaæ has³em, lecz jest to zabezpieczenie iluzoryczne, gdy¿ mo¿na skasowaæ odpowiedni plik i wejśæ do sieci. Katalogi i pliki mog¹ mieæ atrybut tylko-do-odczytu lub byæ w pe³ni dostêpne.

Zasoby dyskowe udostêpniane innym u¿ytkownikom deklaruje siê przez rêczne wskazanie odpowiednich katalogów i/lub plików w programie File Manager.

Taki upubliczniony katalog uzyskuje specjaln¹, widoczn¹ w innych komputerach nazwê, któr¹ nale¿y siê pos³u¿yæ pod³¹czaj¹c go jako dysk sieciowy. Z dysków sieciowych mo¿na uruchamiaæ programy DOS-owe, nie mo¿na jednak uruchomiæ programów dla Windows. Jest to logiczne, poniewa¿ typowy program okienkowy wykorzystuje du¿¹ liczbê plików pomocniczych, zasobów itp., których przesy³anie po sieci dodatkowo spowalnia³oby pracê systemu i zwiêksza³o obci¹¿enie sieci.

Podobnie jak Windows 3.1, WfW wychwytuje miêkki reset, wymaga te¿ specjalnego potwierdzenia, je¿eli jest zamykany serwer, z którego w³aśnie ktoś korzysta.

W wersji 3.11 znacznie usprawniono, w porównaniu z wersj¹ poprzedni¹, wspó³pracê z Novell NetWare. Dodano te¿ m.in. mo¿liwośæ bezpośredniego korzystania ze sterowników ODI. W zestawie standardowo instalowane jest oprogramowanie pozwalaj¹ce na kontrolê obci¹¿enia (WinMeter) i podzia³ czasu na obs³ugê zadañ sieciowych i zadania pierwszoplanowe (Performance Priority w Control Panel). Aktualn¹ sytuacjê w sieci mo¿na poznaæ wykorzystuj¹c program Net Watcher.

Istnieje tak¿e mo¿liwośæ wspó³pracy z Windows NT oraz Windows NT Advanced Server. W tym ostatnim przypadku jest te¿ mo¿liwośæ udostêpnienia w³asnych zasobów.

W standardowym zestawie zawarty jest program pocztowy - Microsoft Mail s³u¿¹cy do komunikacji listowej pomiêdzy u¿ytkownikami. Istnieje te¿ mo¿liwośæ wysy³ania za jego pomoc¹ faksów (oczywiście pod warunkiem zainstalowania odpowiedniej karty faksowej), a tak¿e wspó³pracy i wymiany poczty m.in. w standardach CompuServe, SMTP (Unix, Internet), MHS (Novell NetWare, cc:Mail, Internet, Banyan Mail) i w standardzie CCITT X.400, równie¿ wykorzystywanym przez Banyan i cc:Mail. WfW umo¿liwia równie¿ komunikacjê za pomoc¹ komunikatów. Odbieraniem i kolejkowaniem otrzymanych komunikatów zajmuje siê program WinPopUp.

Z programu MS-Mail korzysta tak¿e sieciowy Scheduler+, program pozwalaj¹cy na prowadzenie sieciowego terminarza dla kilku osób.

Drukowanie w Windows 3.11

Drukowanie w WfW jest maksymalnie uproszczone. Obs³uga drukowania jak i zarz¹dzanie funkcjami zwi¹zanymi z drukowaniem jest wykonywana ca³kowicie przez u¿ytkownika. Nie przewidziano funkcji administratora, kieruj¹c ten system do ma³ych, kilkuosobowych grup roboczych.

Poniewa¿ system Windows 3.11 jest systemem pracuj¹cym w trybie graficznym, do u³atwienia korzystania z czêściej u¿ywanych opcji zastosowano przyciski . S¹ one skrótami poleceñ menu. Korzystanie z nich u³atwia pracê mniej wprawnym u¿ytkownikom.

Wszystkie czynności zwi¹zane z drukowaniem u¿ytkownicy wykonuj¹ wykorzystuj¹c program Mened¿er wydruku (ang. Print Manager) [rys. 3.7].

Rys. 3.7. Mened¿er wydruku

Udostêpnianie drukarek za pomoc¹ Mened¿era wydruku

Aby drukarka mog³a byæ wykorzystywana przez innych u¿ytkowników nale¿y j¹ udostêpniæ. Czynnośæ ta polega na wybraniu z listy drukarek pod³¹czonych do komputera tej, któr¹ u¿ytkownik chce udostêpniæ innym i przyciśniêciu trzeciej ikony z lewej strony na pasku narzêdzi programu Mened¿er wydruku. Po ukazaniu siê okna udostêpniania mo¿liwe jest wpisanie has³a, które bêd¹ musieli podaæ u¿ytkownicy chc¹cy pod³¹czyæ do swojego systemu t¹ drukarkê oraz wpisanie komentarza, który bêdzie pojawia³ siê przy nazwie drukarki na liście widocznej w Mened¿erze wydruku [rys. 3.8].

Rys. 3.8. Udostêpnianie drukarki

Pod³¹czanie siê do drukarki sieciowej

Pod³¹czanie siê do drukarki sieciowej polega na wybraniu opcji "Pod³¹cz drukarkê sieciow¹" z menu Drukarka i ustawieniu odpowiednich parametrów. Pierwszym parametrem jest port, na który aplikacje bêd¹ wysy³a³y zadania wydruku. Port ten mo¿na wybraæ z listy dostêpnych portów w polu "Nazwa urz¹dzenia". Najwa¿niejszym parametrem jest ście¿ka drukarki sieciowej. Jest to ście¿ka dostêpu do tej drukarki, któr¹ mo¿na wpisaæ lub równie¿ wybraæ z listy [rys. 3.9].

Rys. 3.9. Pod³¹czanie do drukarki sieciowej

W wielu aplikacjach systemu Windows po wybraniu polecenia Drukuj dane kierowane s¹ na drukarkê domyśln¹. Mo¿na j¹ ustawiæ w oknie Mened¿era wydruku.

Program Mened¿er Wydruku daje równie¿ mo¿liwośæ zmiany kolejności zadañ wydruku, wstrzymywania, anulowania zadañ wydruku i przesuwania zadania do innej kolejki. Te wszystkie operacje mo¿na wykonaæ korzystaj¹c z przycisków na pasku narzêdzi Mened¿era wydruku.

Mened¿er wydruku Windows 3.11 nie jest programem w pe³ni dopracowanym. Podczas testów okaza³o siê ¿e w przypadku wyst¹pienia b³êdu drukarki sieciowej (celowo od³¹czono j¹ fizycznie od portu) u¿ytkownik nie jest informowany poprzez sieæ o zaistnia³ym problemie, nie ma równie¿ mo¿liwości usuniêcia z kolejki w³asnego zadania drukowania, które czêściowo zosta³o pos³ane do bufora. Tê niedogodnośæ poprawiono w Windows 95. Strona WWW firmy Microsoft.

3.5.8. Windows 95

Windows 95 jest 32-bitowym systemem operacyjnym przeznaczonym dla komputerów klasy PC. Aby w Windows 95 mo¿na by³o uruchomiæ zarówno 32-bitowe aplikacje przeznaczone dla tego systemu, jak i starsze aplikacje DOS i 16-bitowe aplikacje Windows 3.x, wykorzystuje siê koncepcjê urz¹dzeñ wirtualnych (ang. virtual machine). W momencie uruchamiania aplikacji DOS system tworzy urz¹dzenie wirtualne. W urz¹dzeniu tym zawarte jest pe³ne środowisko systemu DOS z 1MB pamiêci RAM. Ka¿da aplikacja DOS ma do dyspozycji w³asne urz¹dzenie wirtualne, uruchomione we w³asnej przestrzeni adresowej. Wszystkie 16-bitowe aplikacje Windows ³adowane s¹ do jednego urz¹dzenia wirtualnego i tam wykonywane. Dla 16-bitowych aplikacji obowi¹zuje wielozadaniowośæ bez wyw³aszczania tzn. aplikacja sama musi zwolniæ czas procesora. Mo¿e to doprowadziæ do tego, ¿e jedna "zawieszona" aplikacja 16-bitowa mo¿e zablokowaæ pozosta³e aplikacje 16-bitowe, które korzystaj¹ z jednej przestrzeni adresowej. Aplikacje DOS i Windows 95 bez problemu bêd¹ dzia³a³y dalej. Aplikacje 32-bitowe wykorzystuj¹ mechanizm wielozadaniowości z wyw³aszczaniem. Oznacza to, ¿e ka¿da z nich otrzymuje czas procesora od systemu operacyjnego i on mo¿e ka¿dej aplikacji ten czas zabraæ.

Jedn¹ z innowacji Windows 95 jest system plików. Windows 3.1 bazowa³ jeszcze na systemie plików MS-DOS. Pocz¹wszy od wersji 3.11 czêśæ DOS, s³u¿¹ca do zarz¹dzania plikami, zosta³a zast¹piona przez 32-bitowy system plików. W systemie Windows 95 uleg³ on rozwiniêciu. Obecnie zlikwidowano ograniczenie nazywania plików (8 znaków nazwa, 3 znaki rozszerzenie), mo¿liwe sta³o siê stosowanie d³ugich nazw plików (max 255 znaków).

Wymagania systemowe:

Drukowanie w Windows 95

Pierwsz¹ czynności¹ jaka musi byæ wykonana aby mo¿liwe by³o drukowanie jest fizyczne pod³¹czenie drukarki do komputera lub bezpośrednio do sieci. Kolejn¹ czynności¹ jest instalacja sterownika drukarki.

Instalacja sterownika drukarki

Instalacja jest wykonywana za pomoc¹ Kreatora dodawania drukarki - programu wspomagaj¹cego tê czynnośæ [rys. 3.10]. Program ten wyświetlaj¹c kolejne okna wyboru prowadzi u¿ytkownika, który ma za zadanie wybraæ czy instalowana drukarka bêdzie drukark¹ lokaln¹ czy sieciow¹, w przypadku sieciowej nale¿y podaæ ście¿kê sieciow¹ drukarki, wybraæ nazwê sterownika drukarki z listy udostêpnionej przez program Kreator dodawania drukarki. Z listy u¿ytkownik powinien wybraæ wytwórcê urz¹dzenia a nastêpnie jego typ. Jeśli sterownik urz¹dzenia nie znajduje siê na liście, a u¿ytkownik posiada go na dyskietce lub p³ycie CD-ROM to powinien wybraæ opcjê Z dysku.


Rys. 3.10. Kreator dodawania drukarki

Konfiguracja sterownika drukarki

Po zainstalowaniu sterownika drukarki nastêpn¹ czynności¹ jest konfiguracja sterownika drukarki. Sterownik drukarki w Windows 95 posiada ca³¹ gamê parametrów, które u¿ytkownik mo¿e ustawiæ wykorzystuj¹c okno dialogowe W³aściwości.

Pierwsz¹ zak³adk¹ tego okna jest zak³adka ogólne. W tym miejscu mo¿liwe jest zdefiniowanie strony rozdzielaj¹cej wydruki. Jest to korzystne w przypadku wspólnego wykorzystywania drukarki przez kilku u¿ytkowników.

Wa¿n¹ zak³adk¹ dla drukowania w sieci jest zak³adka udostêpnianie. Umo¿liwia ona udostêpnianie drukarki dla innych u¿ytkowników pracuj¹cych w sieci. W tej zak³adce mo¿liwe jest wpisanie komentarza, który bêdzie pojawia³ siê w programie Mened¿er wydruku obok nazwy drukarki oraz has³a, bez którego inny u¿ytkownik nie bêdzie móg³ skorzystaæ z urz¹dzenia.

Za pomoc¹ karty szczegó³y mo¿na ustawiaæ wiele opcji bardzo istotnych dla prawid³owego i efektywnego dzia³ania drukarki w sieci. Za pomoc¹ przycisku przechwyæ port drukarki mo¿liwe jest skojarzenie portu logicznego z dan¹ drukark¹ sieciow¹. Umo¿liwia to w późniejszym czasie drukowanie na ró¿nych drukarkach zmieniaj¹c tylko port, do którego wysy³a siê zadania wydruku.

Windows 95 umo¿liwia realizacjê wydruku w tle. W ten sposób aplikacja szybciej finalizuje przekazywanie zadañ wydruku, a praca z ni¹ mo¿e byæ kontynuowana. Wad¹ takiego wydruku jest wiêksze zapotrzebowanie na pamiêæ RAM, miejsce na dysku i czas procesora. Przycisk ustawienie buforowania umo¿liwia kontrolowanie wydruku w tle, jak równie¿ wy³¹czenie ca³ej opcji. Po wciśniêciu tego przycisku u¿ytkownik otrzymuje okienko dialogowe, w którym ma mo¿liwośæ ustalenia kilku opcji. Uaktywnienie opcji Buforuj zadania tak, aby program szybciej skoñczy³ drukowanie - umo¿liwia wy¿ej opisany wydruk w tle. Mo¿liwe s¹ dwie sytuacje, albo dane z bufora przekazywane s¹ do drukarki dopiero po przekazaniu wszystkich danych przez aplikacjê albo z chwil¹ z³o¿enia przez aplikacjê pierwszej strony zadania wydruku. Opcja pierwsza zapewnia maksymaln¹ prêdkośæ przekazywania danych do bufora, a tak¿e mo¿liwośæ przerwania transmisji danych z poziomu aplikacji. Zalet¹ drugiej jest zajmowanie mniejszej ilości miejsca na dysku przez bufor. U¿ytkownik mo¿e tak¿e ustaliæ format buforowanych danych. Z uwagi na now¹ architekturê sterowników drukarek, Windows 95 mo¿e tymczasowo sk³adowaæ dane w formacie EMF (ang. Enhanced Metafile Format). Kod wydruku ma w tym formacie mniejsz¹ wielkośæ, co wi¹¿e siê z mniejszym obci¹¿eniem ruchu w sieci lecz wiêkszym wykorzystaniem czasu procesora.

W zak³adce szczegó³y mo¿liwe jest równie¿ ustawienie opcji W³¹cz dwukierunkow¹ obs³ugê drukarki. Umo¿liwia to wykorzystanie standardu ECP do szybszego transferu danych do drukarki jak równie¿ wysy³ania komunikatów przez drukarkê do aplikacji [patrz rozdzia³ 2.2.1]

Metody drukowania w Windows 95

W menu Plik znajduje siê opcja Drukuj, która standardowo jest udostêpniana wszystkim aplikacjom Windows. Wiele programów dysponuje równie¿ w³asn¹ funkcj¹ umo¿liwiaj¹c¹ wydruk bez konieczności przechodzenia do systemu.

System Windows 95 umo¿liwia ponadto wydruk dokumentów za pomoc¹ mechanizmu "przeci¹gnij i upuśæ" (ang. Drag&Drop) - bez potrzeby otwierania danej aplikacji. W celu wydrukowania jakiegoś dokumentu nale¿y jego ikonê przeci¹gn¹æ myszk¹ nad ikonê drukarki, na której chce siê dokument wydrukowaæ i upuściæ j¹. Drukowanie nast¹pi tak samo jak wywo³ane w tradycyjny sposób. Ikona drukarki mo¿e symbolizowaæ drukarkê przy³¹czon¹ bezpośrednio do komputera lub drukarkê sieciow¹.

Mened¿er wydruków

Tak jak w przypadku Windows 3.11 do zarz¹dzania zadaniami drukowania, które jeszcze nie zosta³y wydrukowanie s³u¿y program Mened¿er wydruków [rys. 3.11].


Rys. 3.11. Mened¿er wydruków

Jest on uruchamiany w momencie otwierania ikony danej drukarki. Windows 95 otwiera wówczas okno programu, w którym jest pokazana kolejka zadañ drukowania. Mo¿liwości manipulacji tymi zadaniami jest kilka. Tak samo jak w poprzedniej wersji Windows mo¿liwe jest zatrzymanie druku danego zadania i późniejsze jego wznowienie. Istnieje równie¿ mo¿liwośæ usuniêcia jednego zadania lub wszystkich zadañ z kolejki a tak¿e zmiany kolejności zadañ w kolejce oraz przesuniêcie zadania do innej kolejki [5].

Mened¿er wydruków Windows 95 podczas przeprowadzonych testów nie powtórzy³ b³êdów swej starszej wersji z Windows 3.11. W przypadku wyst¹pienia b³êdu drukarki sieciowej (celowo od³¹czono j¹ fizycznie od portu) u¿ytkownik jest informowany poprzez sieæ o zaistnia³ym problemie [rys. 3.12], ma równie¿ mo¿liwośæ usuniêcia z kolejki w³asnego zadania drukowania, które czêściowo zosta³o pos³ane do bufora. W oknie Mened¿era wydruków uka¿e siê informacja o konieczności interwencji u¿ytkownika.

Rys. 3.12. Komunikat o b³êdzie drukowania

3.5.9. Windows NT 4.0 PL Workstation

System NT 4.0 PL Workstation jest najnowsz¹ wersj¹ systemu Windows z serii NT (ang. New Technology). Jest w pe³ni 32-bitowym systemem operacyjnym zaprojektowanym od podstaw, nie obarczonym konieczności¹, tak jak np. Windows 95 zachowania zgodności z MS-DOS. Dziêki temu jest mo¿liwe uruchamianie go na ró¿nych typach komputerów i przenoszenie miêdzy nimi oprogramowania.

Windows NT 4.0 Workstation jest systemem bezpiecznym, skutecznie zapobiegaj¹cym awariom, odpornym na dzia³anie wadliwych aplikacji. Oprócz tego jest chroniony przed dostêpem niepowo³anych osób. Pracowaæ na nim mog¹ tylko ci u¿ytkownicy, którzy posiadaj¹ za³o¿one konta i to w granicach określonych przez administratora systemu. Wysok¹ wydajnośæ system uzyskuje dziêki wielo-zadaniowości z wyw³aszczaniem. Umo¿liwia ona szybsz¹ pracê aplikacji i sk³adników systemu oraz jednoczesne dzia³anie wielu aplikacji.

Wymagania systemowe:

Drukowanie w Windows NT 4.0 PL Workstation

Operacje drukowania w Windows NT przebiegaj¹ w trybie drugoplanowym. Oznacza to, ¿e u¿ytkownik w czasie ich wykonywania mo¿e bez przeszkód wykonywaæ inne dzia³ania.

Instalacja drukarki jest wykonywana tak jak w przypadku Windows 95 za pomoc¹ Kreatora dodawania drukarki - programu wspomagaj¹cego tê czynnośæ. Wiêkszośæ okienek instalacyjnych jest taka sama jak w przypadku Windows 95, ró¿nica polega na mo¿liwości tworzenia puli drukarek.

W przypadku wystêpowania w sieci kilku drukarek o zbli¿onych parametrach pod³¹czonych do jednego komputera mo¿liwe jest takie ich zainstalowanie w systemie aby wszystkie by³y widziane przez u¿ytkownika jako jedno urz¹dzenie. To zainstalowanie polega na wybraniu opcji W³¹cz pulê drukarek, a nastêpnie zaznaczeniu portów, do których s¹ pod³¹czone drukarki, które maj¹ wejśæ do puli. Jest to rozwi¹zanie bardzo efektywne, zapobiega sytuacjom, gdy wszyscy u¿ytkownicy bêd¹ wysy³aæ zadania wydruku do jednej drukarki, a pozosta³e staæ bêd¹ bezczynnie.

Innowacj¹ jest tak¿e mo¿liwośæ określenia (w przypadku drukarki udostêpnianej innym u¿ytkownikom), w jakim systemie operacyjnym mo¿e byæ wykorzystywana przez innych. Jest to pewnego rodzaju zabezpieczenie przed niepowo³anym wykorzystywaniem zasobów. W efekcie drukarka bêdzie widoczna dla u¿ytkowników, których stacje robocze pracuj¹ pod kontrol¹ jednego z systemów operacyjnych wybranych podczas instalacji drukarki.

Konfiguracja sterownika drukarki

Po zainstalowaniu sterownika drukarki nastêpn¹ czynności¹ jest jego konfiguracja. Sterownik drukarki w Windows NT posiada du¿y zestaw parametrów, które u¿ytkownik mo¿e ustawiæ wykorzystuj¹c okno dialogowe W³aściwości.

Wiêkszośæ opcji jest taka sama jak w systemie Windows 95, wiêc poni¿ej zostan¹ opisane tylko te, które odró¿niaj¹ wersjê NT od 95.

W zak³adce Ogólne istnieje mo¿liwośæ zmiany sterownika drukarki, a tak¿e zainstalowania nowego. Nowości¹ jest równie¿ przycisk Procesor. W Windows NT nie wystêpuje pojêcie Mened¿era wydruku, a w zamian pojawia siê określenie Procesor wydruku. Jest to specjalny program (standardowo o nazwie winprint) odpowiedzialny za formatowanie danych przesy³anych do drukarki. Mo¿liwe jest wybranie ró¿nych typów danych (ró¿nego formatowania danych). W przypadku standardowego procesora wydruku jest do wyboru piêæ typów danych:

RAW Typ, przy którym procesor wydruku nie zmienia dokumentu.

RAW [FF] Typ, przy którym procesor wydruku dodaje znak przesuniêcia

strony; stosowany w celu zachowania zgodności z systemem LAN Manager.

RAW [FF auto] Typ, przy którym procesor wydruku dodaje znak przesuniêcia

strony, o ile zachodzi taka potrzeba; stosowany w celu zachowania zgodności z systemem LAN Manager.

NT EMF 1.003 Typ automatycznie stosowany przez system do buforowania

wiêkszości dokumentów.

TEXT Typ, przy którym procesor wydruku interpretuje dane jako

zwyk³y tekst.

U¿ycie typu EMF szybciej przywraca kontrolê aplikacji po wys³aniu zadania wydruku, wykorzystanie typu RAW zmniejsza obci¹¿enie serwera wydruku.

Innowacj¹ w stosunku do Windows 95 jest tak¿e mo¿liwośæ planowania drukowania. Drukarka sieciowa nie musi byæ dostêpna ca³y czas. Istnieje opcja pozwalaj¹ca na definiowanie okresu dostêpności drukarki dla wszystkich u¿ytkowników. Opcja ta umo¿liwia podanie czasu, kiedy mo¿liwe jest drukowanie na danej drukarce.

W systemie Windows NT istnieje mo¿liwośæ zabezpieczenia drukarki przed niepowo³anym dostêpem. Definiowanie zabezpieczeñ obejmuje określenie listy u¿ytkowników mog¹cych korzystaæ z danej drukarki wraz z przydzieleniem ka¿demu typu dostêpu. Istniej¹ cztery typy dostêpu:

Pe³na kontrola Daje u¿ytkownikowi pe³n¹ kontrolê nad drukark¹, co

umo¿liwia m.in. zmianê jej w³aściwości.

Zarz¹dzaj dokumentami U¿ytkownik ma prawo do zarz¹dzania dokumentami

znajduj¹cymi siê w kolejce drukarki.

Drukuj U¿ytkownik mo¿e drukowaæ.

Brak dostêpu U¿ytkownik nie ma dostêpu do drukarki.

Zarz¹dzaniem dostêpem do drukarek zajmuje siê administrator systemu. Ma on mo¿liwośæ nadawaæ prawa pojedynczym u¿ytkownikom, jak równie¿ grupom u¿ytkowników.

Aby administrator mia³ mo¿liwośæ kontroli drukowania do systemu wprowadzono tzw. inspekcje. Inspekcja jest to śledzenie wybranych operacji wykonywanych przez u¿ytkownika lub grupê u¿ytkowników. Mo¿liwe jest zdefiniowanie ró¿nych operacji przeznaczonych do inspekcji np. operacja drukowania, próby usuwania zadania wydruku itp.

W Windows NT tak jak i w Windows 95 istnieje mo¿liwośæ zdefiniowania drukarki domyślnej. Jest to drukarka, do której domyślnie s¹ kierowane zadania wydruku ze wszystkich aplikacji. Na ogó³ wiêkszośæ z nich umo¿liwia równie¿ wskazanie innej drukarki, ni¿ domyślna drukarka systemu, jednak istniej¹ i takie, które umo¿liwiaj¹ drukowanie tylko na drukarce domyślnej.

Drukowanie

W prawie ka¿dej aplikacji przeznaczonej dla systemu Windows NT istnieje polecenie Drukuj, za pomoc¹ którego dane zadanie wydruku mo¿emy przes³aæ na drukarkê. Istnieje równie¿ prostszy sposób drukowania znany z Windows 95. Polega on na wykorzystaniu mechanizmu "przeci¹gnij i upuśæ" (ang. Drag&Drop). W celu wydrukowania jakiegoś dokumentu nale¿y ikonê tego dokumentu przeci¹gn¹æ myszk¹ nad ikonê drukarki, na której chce siê dokument wydrukowaæ i upuściæ j¹.

W obydwu przypadkach gdy drukarka jest w³¹czona, pod³¹czona do komputera i prawid³owo skonfigurowana, zadanie drukowania zostaje umieszczone w jej kolejce wydruku i czeka a¿ zostanie przes³ane do drukarki. W razie wyst¹pienia b³êdu, system informuje nas o tym wyświetlaj¹c okienko dialogowe.

Kolejka wydruku

Kolejka wydruków to miejsce, do którego kierowane s¹ zadania wydruku do danej drukarki. Zawartośæ takiej kolejki jest widoczna w folderze Drukarki. U¿ytkownicy posiadaj¹cy prawo pe³nej kontroli nad dan¹ drukark¹ mog¹ zarz¹dzaæ zadaniami wydruku znajduj¹cymi siê w jej kolejce drukowania; usuwaæ je z kolejki, zatrzymywaæ i wznawiaæ ich drukowanie a tak¿e zmieniaæ kolejnośæ zadañ w kolejce

[3].

3.6. Propozycja optymalnego systemu zarz¹dzania wydrukiem

Nie ma jednego optymalnego systemu zarz¹dzania wydrukiem, tak jak nie ma najlepszego sieciowego systemu operacyjnego. Mo¿na pokusiæ siê o podanie cech, które powinien takowy posiadaæ, z uwzglêdnieniem potrzeb u¿ytkowników co do wielkości sieci LAN a co za tym idzie rodzaju zastosowanego SSO. Najprostszym podzia³em SSO uwzglêdnionym w niniejszej pracy jest podzia³ na systemy peer-to-peer i z dedykowanym serwerem.

Sieci bez dedykowanego serwera to rozwi¹zanie kierowane do niewielkich grup u¿ytkowników, chc¹cych wspó³dzieliæ zasoby. W grupach takich nie wyznacza siê z regu³y administratora systemu zajmuj¹cego siê wy³¹cznie konserwacj¹ sieci, by³oby to po prostu za drogie. Z tego wzglêdu te¿ zarz¹dzanie drukowaniem powinno ograniczaæ siê do koniecznego minimum. Najlepiej aby sieciowy system operacyjny typu peer-to-peer zawiera³ plik konfiguracyjny dotycz¹cy parametrów istniej¹cych w sieci drukarek, który by³by ustalany przez wykwalifikowanego pracownika serwisu podczas instalacji systemu i zabezpieczony has³em przed niepowo³anym dostêpem. W przypadku potrzeby rozbudowy systemu wzywany by³by równie¿ pracownik serwisu.

U¿ytkownicy nie powinni zaprz¹taæ swojej uwagi parametrami instalacyjnymi, lecz wykorzystuj¹c graficzny interfejs u¿ytkownika, u¿ywaæ mo¿liwości oferowanych przez system. Jedyne mo¿liwości jakie powinni posiadaæ u¿ytkownicy to zarz¹dzanie w³asnymi zadaniami wydruku poprzez aplikacjê ukazuj¹c¹ kolejki drukowania. Powinni mieæ mo¿liwośæ usuwania (nawet w trakcie czêściowego przes³ania zadania do kolejki), wstrzymywania, ustalania godziny druku swoich zadañ wydruku. Takie rozwi¹zanie maksymalnie zapobiega problemom z drukowaniem w sieci i nie wymaga szkolenia wszystkich u¿ytkowników, w jaki sposób ustawiaæ parametry.

Najbli¿szy idea³owi w zakresie zarz¹dzania drukowaniem spośród systemów peer-to-peer jest Windows 3.11. Posiada intuicyjny, graficzny interfejs u¿ytkownika, przeznaczony dla odbiorców z minimaln¹ wiedz¹ o systemie drukowania. Zauwa¿onym przez autora pracy uchybieniem jest niemo¿nośæ usuniêcia zadania wydruku, które zosta³o ju¿ pos³ane do kolejki oraz brak informacji o b³êdzie drukowania na komputerze, z którego wys³ane by³o zadanie. LANtastic 7.0 posiada zbyt rozbudowane mo¿liwości zarz¹dzania drukowaniem jak na system pozbawiony administratora. Jest optymalnym rozwi¹zaniem pośrednim miêdzy sieciami peer-to-peer a tymi z dedykowanym serwerem. Wymaga aby by³a wyznaczona co najmniej jedna osoba, niekoniecznie o absolutnych prawach administratora, która zajmowa³aby siê konserwacj¹ sytemu a tak¿e ustalaniem parametrów zwi¹zanych z drukowaniem.

Inaczej sprawa zarz¹dzania drukowaniem wygl¹da w przypadku systemów z dedykowanym serwerem, w których jedna osoba - administrator zajmuje siê wszelkimi problemami, zmianami konfiguracji itp. W takich systemach po¿¹dane jest aby mo¿liwości kszta³towania systemu drukowania by³y jak najwiêksze, by maksymalizowaæ jakośæ i szybkośæ dzia³ania takiego systemu. Administrator powinien byæ wyposa¿ony w zorientowan¹ graficznie aplikacjê, umo¿liwiaj¹c¹ w prosty sposób ustalanie parametrów kolejek drukowania, pracy drukarek, sprzêtowych serwerów druku. Powinien mieæ mo¿liwośæ szybkiego ustalenia praw dostêpu do zasobów drukarkowych dla u¿ytkowników, czasu w którym te zasoby by³yby dostêpne a tak¿e hase³ chroni¹cych system przed niepowo³anym dostêpem. Aplikacja przeznaczona dla administratora powinna umo¿liwiaæ śledzenie wykorzystywania zasobów drukarkowych, monitorowania na bie¿¹co a tak¿e sporz¹dzania dziennika ka¿dego zasobu (nazwa u¿ytkownika, o której godzinie drukowano, ile stron itp.).

Bliski idea³u ustalonego przez autora pracy jest system NetWare 4.1 firmy Novell. Posiada on aplikacjê NWADMIN, która umo¿liwia wykonanie wiêkszości z czynności zwi¹zanych z zarz¹dzaniem. Niepotrzebne staj¹ siê starsze aplikacje jak np. PCONSOLE, wprowadzone ze wzglêdu na zgodnośæ z starszymi wersjami systemu.

Bardzo dobrym rozwi¹zaniem zarz¹dzania drukarkami mo¿e siê równie¿ poszczyciæ system Windows NT 4.0. Posiada wiele u¿ytecznych funkcji zarz¹dzaj¹cych, graficzny interfejs u¿ytkownika oraz rozwi¹zania, których brakuje w innych systemach (np. mo¿liwośæ tworzenia puli drukarek, definiowania systemu operacyjnego, pod którym mo¿liwe bêdzie korzystanie z udostêpnianej drukarki, definiowania czasu, w którym drukarka bêdzie dostêpna). Dla u³atwienia u¿ytkownikom wykonania samej czynności drukowania wykorzystano mechanizm Drag&Drop znany równie¿ z Windows 95.

Poziom skomplikowania podsystemów zarz¹dzania drukowaniem bêdzie w przysz³ości mala³ ze wzglêdu na prognozowany sposób pod³¹czania w przysz³ości drukarek do komputerów. Przewiduje siê ¿e w roku 1999 90% pod³¹czeñ bêdzie wykonanych dziêki sprzêtowym serwerom druku [patrz rozdzia³ 2.4]. Pozosta³e 10% to pod³¹czenia bezpośrednio do komputerów nie pracuj¹cych jednak w sieci. Wa¿nym aspektem w przypadku pod³¹czeñ sieciowych bêdzie jakośæ jêzyków steruj¹cych wydrukiem. Od stopnia kompresji danych przesy³anych do drukarki zale¿y przecie¿ wielkośæ ruchu w sieci. Prawdopodobnie wykluczone zostanie w niedalekiej przysz³ości wykorzystywanie komputerów osobistych jako samodzielnych serwerów druku oraz jako miejsca, gdzie zainstalowane s¹ programowe serwery druku. Programy zarz¹dzania drukiem implementowane w sieciowych systemach operacyjnych, uproszczone zostan¹ do obs³ugi sprzêtowych serwerów druku i pod³¹czonych do nich drukarek.


Zakoñczenie

Praca stanowi ca³ościowe ujêcie problemu zarz¹dzania drukarkami w lokalnych sieciach komputerowych. Uwzglêdniaj¹c dynamiczny rozwój sieci komputerowych, a w szczególności Internetu mo¿na powiedzieæ, ¿e ju¿ wkrótce opisywany problem bêdzie dotyczy³ prawie ka¿dego mieszkañca Ziemi. Zarz¹dzanie urz¹dzeniami drukuj¹cymi podlega procesowi ci¹g³ej ewolucji, wraz ze zmieniaj¹cymi siê potrzebami u¿ytkowników. Trudno jednak sobie wyobraziæ sytuacjê, w której drukowanie dokumentów przesta³oby interesowaæ ludzi, tak jak trudno wyobraziæ sobie zanik ksi¹¿ki w tradycyjnej formie.

Obecne sieciowe systemy operacyjne w ró¿ny sposób rozwi¹zuj¹ problem zarz¹dzania drukarkami. Z regu³y zaproponowane rozwi¹zania wystarczaj¹ u¿ytkownikowi, co jednak nie oznacza ¿e s¹ one optymalne. Prawdopodobnie w przysz³ości programy zarz¹dzania drukiem implementowane w sieciowych systemach operacyjnych, uproszczone zostan¹ do obs³ugi sprzêtowych serwerów druku i pod³¹czonych do nich drukarek.

Autor pracy wierzy, ¿e to co napisa³ zostanie wykorzystane przez innych do zapoznania siê z aktualnymi mo¿liwościami zarz¹dzania drukarkami w sieciowych systemach operacyjnych. Ma nadziejê, ¿e praca przyczyni siê do rozwijania tego tematu przez m³odszych studentów, pisz¹cych w przysz³ości swoje prace magisterskie. Dziêki utworzeniu wersji pracy w wersji hipertekstowej w formacie HTML, gdzie zawarto odnośniki do stron internetowych mog¹cych rozwin¹æ temat pracy, mo¿liwe jest równie¿ korzystanie z niej przez szersz¹ grupê u¿ytkowników maj¹cych dostêp do Internetu. Z pewności¹ wersja elektroniczna pracy zostanie przeczytana przez wiêksz¹ liczbê osób ni¿ ta tradycyjna dostêpna w bibliotece.

Mimo, i¿ ludzie jeszcze d³ugo bêd¹ korzystaæ z tradycyjnej, papierowej metody przechowywania danych, procentowy udzia³ publikacji elektronicznych wzrasta w stosunku do udzia³u publikacji tradycyjnych. Tendencja ta bêdzie na pewno podtrzymana g³ównie z powodu wielkiej popularności Internetu. Na pewno postawi to nowe wyzwania przed twórcami systemów zarz¹dzania drukiem. Ale to ju¿ temat na kolejn¹ pracê magistersk¹.

Literatura

[1] Anisimow A., Hipertekstowy s³ownik informatyczny, Praca magisterska, Politechnika Poznañska, Katedra Automatyki, Robotyki i Informatyki, Poznañ 1996.

[2] Blewoñski Z.,Sto¿ek J., Drukarka, a co to jest?, Enter, nr 12/91 str.35-37.

[3] Boncler D., Windows NT 4 PL Workstation, Wydawnictwo HELP, Warszawa 1997.

[4] Borak S. i in., System operacyjny George 3. WNT, Warszawa 1987.

[5] Born G., Windows 95. Konfiguracja. Optymalizacja. U¿ytkowanie. Wydawnictwo Robomatic, Wroc³aw 1995.

[6] Bruski J. i in., Urz¹dzenia zewnêtrzne maszyn cyfrowych czêśæ 1. Wydawnictwa szkolne i pedagogiczne, Warszawa 1987.

[7] Complete network printing solutions for every enterprise, materia³y firmowe Hewlett-Packard, 1996.

[8] Currid C., Saxon S., Przewodnik po sieciach NetWare 4.0, Wydawnictwo EXIT, Warszawa 1993.

[9] Drukarki sieciowe, PC Magazine po polsku, nr 11/96, str. 86-96.

[10] Dybiec P., Koncentrator z serwerem wydruku, PCKurier, nr 25/94 str. 71.

[11] Dy¿ewski A., Pochrybniak C., Glosarium komputerowe, Komputerowa Oficyna Wydawnicza "HELP", Warszawa 1993.

[12] G³owiñski C., Serwery drukarkowe, NetForum, nr 3/96 str. 28-29.

[13] HP JetAdmin - Cruise control for your network printers, materia³y firmowe Hewlett-Packard, 1996.

[14] HP JetDirect Print Servers Connectivity Guide, materia³y firmowe Hewlett-Packard, 1996.

[15] Kaufmann H., Dzieje komputerów, PWN, Warszawa 1980.

[16] Kociatkiewicz P., Zamojski W., Urz¹dzenia wejścia-wyjścia maszyn cyfrowych, Skrypt Politechniki Wroc³awskiej, Wroc³aw 1976.

[17] Królikowski Z., Sajkowski M., System operacyjny UNIX dla pocz¹tkuj¹cych i zaawansowanych, Wydawnictwo NAKOM, Poznañ 1993.

[18] Lansmart, materia³y firmowe.

[19] LANtastic I i LANtastic II; Materia³y pomocnicze do szkolenia dla instalatorów systemu sieciowego LANtastic , materia³y firmowe Forlans, 1997.

[20] LANtastic 7.0 dla Windows 3.x Podrêcznik u¿ytkownika, materia³y firmowe Artisoft, 1996.

[21] LANtastic 7.0 dla Windows 95 Podrêcznik u¿ytkownika, materia³y firmowe Artisoft, 1996.

[22] LANtastic 7.0 dla DOS Podrêcznik u¿ytkownika, materia³y firmowe Artisoft, 1996.

[23] Marczyñski J. UNIX u¿ytkowanie i administrowanie, Wydawnictwo HELION, Gliwice 1995.

[24] Metzger P., Anatomia PC. Wydawnictwo HELION, Gliwice 1993.

[25] NDPS: The End-All Management Solution ?, http://netware.novell.com/discover/ndps/ novell.htm

[26] Pawelec J., Poradnik u¿ytkownika Novell NetWare 3.11, Wydawnictwo Lynx-SFT, Warszawa 1992.

[27] Pawe³czyk P., Drukarki laserowe, PCKurier, nr 8/93 str. 89-92, 109-111.

[28] Pienkowski G., Z³¹cza równoleg³e - nowe standardy, Chip, nr 7/95 str. 50-51.

[29] Piwnik M., Dla Novell i Unix, PCKurier, nr 2/95 str. 53.

[30] Pochrybniak C., Techniki druku, Computerworld Raport, nr 1/97 str. 6-10.

[31] Podrêcznik instalacji i ustawienia Podrêcznik diagnostyki, materia³y firmowe Artisoft, 1996.

[32] Podziel siê drukark¹, Rzeczpospolita, nr 81/97 str. 20.

[33] Print server - po nowemu, ComputerWorld Raport, nr 4/96 str. 40, 42, 45.

[34] Printxchange White Paper, http://www.xerox.com/xps/products/px/whitepap.htm

[35] Przek A., Inteligentne prze³¹czniki, PC World Komputer, nr 6/93 str. 40.

[36] Rodzina drukarek HP LaserJet, materia³y firmowe Hewlett-Packard, 1996.

[37] Serwery drukarek Axisa w sieci WWW, Enter, nr 5/97 str. 14.

[38] Sheldon T., Wielka Encyklopedia Sieci Komputerowych, Robomatic, Wroc³aw 1995.

[39] Sieciowe systemy operacyjne typu peer-to-peer, ComputerWorld, nr 29/93 str. 13.

[40] Sieciowe systemy operacyjne z centralnym serwerem, ComputerWorld, nr 28/93 str. 13.

[41] Sto¿ek J., Drukowanie w sieciach lokalnych, Enter, nr 5/96 str. 44-63.

[42] Sto¿ek J. i in., Drukarki laserowe, Enter, nr 7/93 str. 32-37.

[43] Systemy operacyjne, Chip, nr 6/94 str. 56-61.

[44] Szafrañski M., Opiekuñcza drukarka, Computerworld, nr 21/96.

[45] Szaniawski J., Du¿y s³ownik informatyczny angielsko-polski, ArsKom, Warszawa 1997.

[46] Śliwa L., Drukowanie w sieci, NetForum, nr 5/95 str. 40-43.

[47] Trzecia wersja PostScriptu, PCKurier, nr 11/97 str. 34.

[48] Wac³awek R., Programowa obs³uga drukarek laserowych, Wydawnictwo HELP, Warszawa 1992.

[49] Wspó³praca bez zarzutu, PCKurier, nr 25/94 str. 77.

[50] Your Complete Guide to Axis Products, materia³y firmowe Axis Communications, 1997.


napisz do autora: